پایش زیستی و تعیین منشاء غلظت فلزات سنگین( سرب، کروم، مس و نیکل) در نواحی شهری و صنعتی شهر یاسوج با استفاده از برگ درخت چنار (Platanus orientalis) و تحلیل مولفه های اصلی (PCA)

زمینه و هدف: امروزه به دنبال سمیت و خطرات اکولوژیکی فلزات سنگین در محیط­ های انسانی، سنجش غلظت و تعیین منشاء آنها بسیار ضروری است. از این رو در مطالعه حاضر به تعیین منشاء و پایش زیستی غلظت فلزات سنگین (سرب، کروم، مس و نیکل) در نواحی شهری و صنعتی با استفاده از برگ درخت چنار(Platanus orientalis) و  ارزیابی خطر اکولوژیکی فلزات در خاک های سطحی شهر یاسوج پرداخته شد. مواد و روش­ ها: نمونه­ برداری از برگ درخت چنار(Platanus orientalis) در ده منطقه شهری و چهار شهرک صنعتی به همراه خاک این نواحی (در مجموع  ۴۶ ایستگاه) صورت گرفت. پس از آماده سازی و هضم اسیدی نمونه ­ها، غلظت فلزات سنگین با استفاده از دستگاه جذب اتمی تعیین گردید. همچنین جهت تعیین مشناء فلزات سنگین برگ درخت چنار در دو منطقه شهری و صنعتی، از آنالیز تحلیل مولفه های اصلی (PCA) استفاده شد. یافته­ ها؛ روند تغییرات میانگین کلی غلظت فلزات سنگین برگ در نواحی شهری و صنعتی یکسان و به صورت کروم > سرب >مس > نیکل مشاهده شد. در نواحی صنعتی و شهری به ترتیب میزان غلظت فلزات کروم (۱۵/۱۹±۳۱/۰۳، ۱۰/۰۹±۲۸/۸۹)، سرب (۱۴/۷۹±۲۳/۶۴، ۲/۸۱±۱۱/۲۰)، مس (۶/۱۸±۱۴/۴۶، ۴/۱۰±۶/۳۲) و نیکل (۴/۹۳±۸/۳۲، ۲/۸۲±۵/۰۷) میلی گرم بر کیلوگرم بدست آمد. ریسک اکولوژیکی فلزات بیانگر وضعیت آلودگی پایین خاک بود. یافته ­ها نشان شاخص تغلیظ جامع فلزات (CBCI) در محدوده ۰/۱۰ ( ایستگاه شاهد) و ۰/۷۷ (نواحی آلوده) اندازه ­گیری گردید و بیشرین مقادیر شاخص تجمع فلز(MAI) به میزان ۹/۱۰ در نواحی شهری بدست آمد. نتایج تحلیل مولفه ­های اصلی (PCA) نشان داد غلظت فلزات سنگین در دو ناحیه شهری و صنعتی دارای همپوشانی قابل توجهی بوده است و باتوجه مولفه اول تحلیل PCA فلزات نیکل کروم و براساس مولفه دوم فلزات سرب و مس دارای منشاء به هم مرتبط هستند. نتیجه ­گیری؛ براساس یافته­ ها می­توان نتیجه گرفت توزیع مکانی فلزات تجمع یافته در برگ درخت چنار و خاک های سطحی نواحی مختلف شهر یاسوج بسته به منشاء آلایندگی، نوع و میزان فعالیت های انسانی محلی و شدت حمل و نقل متفاوت می باشد. علاوه بر این نتایج تحلیل مولفه­های اصلی (PCA) می­توان گفت غلظت فلزات سنگین در برگ چنار در دو ناحیه شهری و صنعتی دارای منشاء منشاء تقریبا یکسان می ­باشند این همبستگی عمدتا، ناشی از انتشار ترافیکی، صنعت حمل و نقل و صنایع مرتبط با مصرف سوخت ­های فسیلی می باشد.

کلیدواژه ها:

Biomonitoring ، Heavy Metals ، Principal Component Analysis (PCA) ، Comprehensive Bio-concentration Indix (CBCI) ، Metal Accumulation Index (MAI) ، Yasuj City ، پایش زیستی ، فلزات سنگین ، تحلیل مولفه های اصلی (PCA) ، شاخص های تغلیظ جامع فلزات(CBCI) و شاخص تجمع فلز (MAI) ، شهر یاسوج