الگوی صراط در اندیشه سیاسی علی شریعتی؛ تبیین بحران سنت و مدرنیته و ایده بازگشت به خویشتن

مواجه جامعه ایرانی با مدرنیته، یکی از مهم ترین مسائل فکری‑سیاسی دوران معاصر است که هویت، دین و سازمان سیاسی را به چالش کشیده است. علی شریعتی، از برجسته ترین نواندیشان دینی، کوشید با نقد هم زمان سنت متحجر و مدرنیته تقلیدی، راهی برای برون رفت از بحران هویت و عقب ماندگی جوامع اسلامی ترسیم کند. با وجود پژوهش های گسترده درباره مفاهیم بنیادین اندیشه شریعتی، تاکنون رابطه میان مفاهیم «ایدئولوژی، امت، امامت و بازگشت به خویشتن» در قالب یک مدل فرآیندی‑علی بازسازی نشده است. هدف این پژوهش، تبیین اندیشه سیاسی شریعتی از طریق بازسازی «الگوی صراط» به عنوان چارچوبی تحلیلی برای فهم انسجام درونی این مفاهیم است. پژوهش با روش تحلیل مفهومی و تفسیر متون اصلی شریعتی، از جمله امت و امامت، اسلام شناسی و بازگشت به خویشتن، انجام شده است. یافته ها نشان می دهد که در منظومه فکری شریعتی، این چهار مفهوم در یک زنجیره منطقی‑علی قرار می گیرند: ایدئولوژی به مثابه «راه» و نقشه حرکت، امت به مثابه «رهروان» و حاملان کنش جمعی، امامت به مثابه «راهنما» و هدایت گر مسیر و بازگشت به خویشتن به مثابه «مقصد» و غایت خودآگاهی تاریخی. نوآوری مقاله در بازسازی این ساختار جهت مند و نشان دادن ترتیب علی میان مفاهیم است؛ برخلاف پژوهش های پیشین که عمدتا به تحلیل تک مفهومی یا توصیف هم زمان مفاهیم پرداخته اند. الگوی صراط، می تواند به عنوان مدلی برای تحلیل نحوه سازمان یابی مفاهیم در اندیشه سیاسی متفکران مسلمان نیز به کار رود.

کلیدواژه ها:

Ali Shariati ، Islamic political thought ، Sirat model ، tradition and modernity ، Ummah and Imamate ، return to self ، conceptual metaphor. ، علی شریعتی ، الگوی صراط ، سنت و مدرنیته ، بازگشت به خویشتن ، استعاره مفهومی.