شناسایی و رتبه بندی عوامل موثر بر موفقیت اکوسیستم نوآوری فناوری اطلاعات و ارتباطات

هدف: با توجه به نقش فناروی اطلاعات و ارتباطات (فاوا) در توسعه اقتصادی و اجتماعی و حرکت جهانی به سوی جوامع دانایی محور، اهمیت نوآوری در این حوزه بالاست. در کشور ما نیز علی رغم سیاست گذاری های انجام شده در این حوزه و تاکید بر نوآوری و توسعه فناوری های فاوا در اسناد بالادستی نظیر چشم انداز جمهوری اسلامی ایران در افق ۱۴۰۴، آمارها گویای وجود ضعف در نوآوری های فاواست. جایگاه ۱۲۵ کشور در صادرات خدمات فاوا براساس شاخص جهانی نوآوری در سال ۲۰۲۱ و فاصله سهم فاوا در تولید ناخالص داخلی کشور تا میانگین ارزش در اقتصاد جهانی در سال ۱۳۹۹ گواه این مدعاست. ازآنجاکه  نوآوری در انزوا رخ نمی دهد و برآمده از همکاری میان بازیگران مختلف در قالب اکوسیستم نوآوری است، هدف پژوهش حاضر شناسایی عوامل موثر بر موفقیت اکوسیستم نوآوری فاوا در ایران و اولویت بندی آن هاست. روش شناسی: برای دستیابی به هدف پژوهش، ابتدا با مطالعات کتابخانه ای و مرور پیشینه (بخش کیفی)، عوامل موثر بر موفقیت اکوسیستم های نوآوری فاوا استخراج شدند. این عوامل با عنوان زیرمعیارها طبقه بندی شدند. سپس با مصاحبه نیمه ساختاریافته با ۱۲ نفر از خبرگان دانشگاهی و صنعتی فعال در حوزه فاوا، سایر عوامل نادیده گرفته شده نیز شناسایی شدند. برای اطمینان از مرتبط بودن شاخص های شناسایی شده با هدف پژوهش از پرسش نامه دلفی فازی متشکل از عوامل مستخرج از پیشینه و مصاحبه ها استفاده شد. پایایی پرسش نامه با توزیع میان ۱۲ خبره و محاسبه آلفای کرونباخ در نرم افزار اس پی اس اس انجام و کسب ضریب بالای ۰.۷ مبنای پایا بودن ابزار شد. برای تایید روایی هر عامل نیز امتیاز تاثیر آن باید بیش تر از ۱.۵ باشد؛ در غیر این صورت حذف می شود. پس از غربال عوامل، برای تعیین اولویت و وزن هر معیار و زیرمعیار، از روش تحلیل سلسله مراتبی فازی استفاده شد. مقایسات زوجی با پرسش نامه زوجی انجام شد (مقایسه زوجی معیارها با هم و زیرمعیارها با هم) که از مقایسه اهمیت گزینه آی ام نسبت به اهمیت گزینه جی ام استفاده می کند). پرسش نامه ها با پست الکترونیک میان ۵۰۰ شرکت فناور فعال در حوزه فاوا توزیع شد و طی دو مرحله پیگیری، تعداد ۳۳۵ پرسش نامه تکمیل شده با نرخ مشارکت ۶۷% دریافت شد. با توجه به هدف پژوهش در شناسایی عوامل موثر بر موفقیت اکوسیستم نوآوری حوزه فاوا، در کنار شرکت های فناور، پرسش نامه مقایسات زوجی میان سایر بازیگران این اکوسیستم شامل شش عضو هیئت علمی دانشگاه دارای سابقه پژوهشی در حوزه فاوا و سه خبره فعال در حوزه سیاست گذاری شرکت های دانش بنیان فاوا نیز توزیع شد. پس از تجزیه وتحلیل پرسش نامه ها، برای اطمینان از این که تا چه حد می توان به اولویت های برآمده از مقایسات اعتماد کرد، نرخ ناسازگاری کم تر از ۰.۱ ملاک قرار گرفت. یافته ها: با مرور پیشینه و مطالعات کتابخانه ای، عوامل موثر بر موفقیت اکوسیستم نوآوری فاوا در قالب پنج معیار سرمایه انسانی، منابع مالی، سیاستی، زیرساخت، و بازار و ۲۱ زیرمعیار شناسایی و دسته بندی شدند. براساس یافته ها، وجود تیم موسس متخصص و ماهر با ترکیبی از تخصص های فنی، پژوهشی (تحقیق و توسعه)، و مهارت های مدیریتی نقش مهمی در جذب سرمایه و کسب سهم بازار دارند. تامین مالی مداوم و بلندمدت در قالب سرمایه گذاری خطرپذیر، صندوق های سرمایه گذاری، سرمایه گذاری خارجی، تامین سرمایه اولیه برای راه اندازی کسب وکارها، دریافت وام های بلندمدت با نرخ بهره مناسب، و معافیت از پرداخت سود وام در سال های ابتدایی نیز یک پیش شرط مهم برای رشد پایدار کسب وکارهای فاواست. اما تنها تامین مالی و وجود سرمایه انسانی، موفقیت اکوسیستم نوآوری فاوا را تضمین نمی کند و نقش نهادهای قانون گذار برای تسهیل دسترسی به منابع مالی، مهارت آموزی در قالب آموزش و ارائه مشاوره به صاحبان کسب وکارها، و جلوگیری از جرائم تخریب کننده نیز دارای اهمیت است. آمادگی زیرساختی در قالب آمادگی های فنی (سخت افزاری، نرم افزاری، پهنای باند اینترنت) و وجود زیرساخت های نوآوری به شکل مراکز رشد و شتاب دهنده ها برای ارائه خدمات مشاوره ای، شبکه سازی، و مربی گری به کسب وکارهای فاوا  و بهره گیری کسب وکارهای این حوزه از مهارت های تبلیغاتی و بازاریابی و تحلیل های اقتصادی به شکل تخمین سود و نرخ بازگشت سرمایه نیز دو عامل تاثیرگذار دیگر هستند. پس از مرور و جمع بندی پیشینه، مصاحبه شوندگان چهار عامل ۱) امکان انجام همکاری های بین المللی؛ ۲) وجود متخصصان حوزه بازار و تجاری سازی؛ ۳) وجود متخصصان حقوقی؛ و ۴) استقبال نهادهای دولتی از پیاده سازی فناوری اطلاعات و ارتباطات را عوامل درخور توجهی دانستند. نتیجه گیری: با توجه به قرار گرفتن معیارهای مالی و سیاستی در زمره مهمترین عوامل موثر بر موفقیت اکوسیستم نوآوری فاوا، توسعه سیاست های دریافت تسهیلات مالی با شرایط آسان تر، شبکه سازی با شرکت های فناور خارجی، حضور متخصصان تجاری سازی محصولات خاص حوزه فاوا، و تسهیل راه اندازی کسب وکارهای فاوا به توسعه نوآوری های بخش فاوا کمک شایانی خواهد کرد.

کلیدواژه ها:

اکوسیستم نوآوری ، فناوری اطلاعات و ارتباطات ، نوآوری ، اقتصاد دانش بنیان ، شرکت های نوپا ، همکاری