مزایا و چالش های استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی مولد در پژوهش های علمی: مرور نظام مند

هدف: پژوهش حاضر با هدف بررسی فرصت ها و چالش های استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی مولد در پژوهش ها و تولیدات علمی انجام شده است. روش: پژوهش حاضر به روش مرور نظام­مند انجام شده است. بدین منظور پایگاه های علمی خارجی از جمله گوگل اسکالر، ساینس دایرکت، وب آوساینس و اسکوپوس بررسی شدند. پس از جست وجوی مقاله ها و اعمال غربالگری براساس معیارهای ورود و خروج به مطالعه، در مجموع ۴۱ مقاله مرتبط با موضوع برای انجام فراتحلیل کیفی انتخاب شدند. ابتدا متون مربوط به ۴۱ مقاله مرتبط به دقت مطالعه شد. سپس کدهای باز و محوری استخراج شد. در مرحله کدگذاری باز، تمامی مقوله ها شناسایی شدند و در مرحله کدگذاری محوری، مقوله ها براساس شباهت ها و تفاوت­هایشان در دسته­بندی­های جداگانه ای قرار گرفتند. در مجموع یک مقوله اصلی، دو مقوله فرعی (کد محوری)، و ۱۸ زیرمقوله شناسایی شدند. یافته ­ها: یافته­های تحلیلی پژوهش نشان داد که استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی مولد در زمینه پژوهش های علمی، فرصت ها و چالش های بی شماری ایجاد کرده است. نمونه های فرصت های استفاده از این ابزارها افزایش عدالت، افزایش سرعت و دقت در جمع آوری، سامان دهی و تحلیل حجم وسیع داده های علمی، تسهیل و جامعیت دسترسی دیجیتال، بهبود خدمات دانشگاهی، بهبود دقت و کیفیت نوشتار علمی، تسریع در فرایندهای داوری علمی، جذاب تر و قابل درک تر کردن پژوهش ها و ایجاد اشکال جدید نگارش و پژوهش علمی هستند. یافته ها همچنین نشان داد که چالش های برآمده از استفاده از ابزارهای یادشده در تولیدات علمی نیز عبارتند از: سوگیری و تبعیض الگوریتمی، مسائل مرتبط با شفافیت و حفظ حریم خصوصی، تولید اطلاعات نادرست، عدم اصالت، غیرقابل اعتماد بودن، نبود مسئولیت پذیری و بیم سرقت ادبی، افزایش سرعت تولید مقاله های بی کیفیت، نگرانی های حقوقی درباره حقوق مالکیت معنوی و حق چاپ، بیم تفسیر و درک اشتباه کاربران، و از بین رفتن یا جایگزین شدن بسیاری از مشاغل در حوزه پژوهش. نتیجه­ گیری: نتایج پژوهش نشان داد که استفاده از هوش مصنوعی مولد در پژوهش های علمی، ضمن ایجاد فرصت هایی برای افزایش سرعت، دقت، کیفیت و دسترسی پذیری فرایندهای پژوهشی، چالش هایی همچون سوگیری، تولید اطلاعات نادرست، نقض اصالت علمی، ابهامات حقوقی، کاهش شفافیت و مسئولیت پذیری را نیز به همراه دارد. ازاین رو، مواجهه با این فناوری نباید صرفا بر پذیرش یا محدودسازی آن متمرکز باشد، بلکه مستلزم حکمرانی و استفاده مسئولانه از آن است. تحقق این امر نیازمند تدوین سیاست ها و دستورالعمل های روشن، ارتقای سواد هوش مصنوعی و اخلاق پژوهش، و همکاری و هماهنگی میان پژوهشگران، دانشگاه ها، سیاست گذاران، ناشران علمی و سایر ذی نفعان این زیست بوم است تا ضمن بهره گیری از ظرفیت های این فناوری، از آسیب به اصالت، اعتبار و اعتماد علمی جلوگیری شود.

کلیدواژه ها:

مزایای استفاده از هوش مصنوعی مولد ، چالش های استفاده از هوش مصنوعی مولد ، پژوهش های علمی ، مرور نظام مند