بررسی عوامل موثر بر پذیرش و استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی از سوی کتابداران کتابخانه های دانشگاهی

هدف: هوش مصنوعی، شاخه­ای از علوم کامپیوتر است که با هدف طراحی سیستم­هایی ایجادشده که قادر باشند رفتارهایی مشابه انسان مانند یادگیری، استدلال، حل مسئله، درک زبان، و تصمیم گیری را  انجام دهند. براین اساس، ابزارهای هوش مصنوعی با تکیه بر این توانمندی ها، می توانند در ارائه خدمات هوشمند کتابخانه­ای نقش موثری داشته باشند. علی رغم این قابلیت­ها، در بسیاری از کتابخانه­ها فاصله زیادی میان دسترس­پذیری فناوری و پذیرش و استفاده موثر از این ابزارها وجود دارد. هدف پژوهش حاضر این است که براساس مدل یکپارچه پذیرش و استفاده از فناوری، وضعیت پذیرش و استفاده از ابزارهای هوض مصنوعی در میان کتابداران کتابخانه­های دانشگاهی ایران ارزیابی شود.روش شناسی: پژوهش حاضر کمی و از نوع کاربردی است که با روش پیمایشی انجام شد. ابزار گردآوری، پرسش نامه استاندارد ونکاتش و دیگران بود که در قالب ۲۱ گویه و شش مولفه (انتظارعملکرد، انتظار تلاش، نفوذ اجتماعی، تسهیل شرایط، رفتار هدفمند، و استفاهه نهایی) میزان پذیرش و استفاده کاربران از فناوری را بررسی می کند. نسخه به کاررفته این ابزار با توجه به بافت کتابخانه­های دانشگاهی ایران و موضوع هوش مصنوعی زیر نظر متخصصان و اساتید حوزه علم اطلاعات و دانش­شناسی تدوین و روایی و پایایی آن ارزیابی شده است. جامعه آماری کلیه کتابداران شاغل در کتابخانه­های دانشگاهی وابسته به وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، و وزارت بهداشت (۴۵۰ نفر) بودند که براساس جدول مورگان ابزار پژوهش در قالب پرسش نامه الکترونیکی  به روش تصادفی در اختیار ۲۱۰ کتابدار قرار گرفت و در نهایت ۱۳۶ نفر در این پژوهش شرکت کردند.یافته ­ها: نتایج به دست آمده از آزمون تی تک نمونه ای نشان داد که میانگین همه مولفه ها بالاتر از عدد معیار (۳) قرار دارد (Sig< ۰.۰۰۱). با این حال، مقایسه میانگین نظرات کتابداران در چهار مولفه اصلی نشان می دهد که مولفه انتظار عملکرد با میانگین (۶۷/۳) در بالاترین سطح و مولفه تسهیل شرایط با میانگین (۴۲/۳) در پایین ترین سطح قرار داد. این یافته­ها نشان می دهد که علی رغم این که کتابداران از بهبود بهره وری و کارایی خدمات کتابخانه با بهره­گیری از ابزارهای هوش مصنوعی آگاه هستند، اما زیرساخت­ها و منابع حمایتی برای استفاده از این ابزارها نیازمند توجه بیشتری از جانب مدیران و سیاست­گذاران بالادستی است. از سوی دیگر، آزمون های تی مستقل و تحلیل واریانس یک طرفه نشان دادکه هیچ کدام از متغیرهای جمعیت­شناختی، تفاوت معناداری در سطح پذیرش و استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی در میان کتابداران کتابخانه­های دانشگاهی ایجاد نکرده­اند.نتیجه گیری: کتابداران کتابخانه­های دانشگاهی ایران نگرش مثبتی به ابزارهای هوش مصنوعی دارند و مسیر پذیرش این فناوری در کتابخانه­های دانشگاهی ایران باز شده است و ظرفیت بالقوه­ برای گسترش و توسعه آن وجود دارد. رفتار هدفمند و استفاده واقعی کتابداران دانشگاهی ایران در سطح بالایی قرار دارد و این نشان دهنده آن است که نه تنها نیت و انگیزه استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی در میان کتابداران وجود دارد، بلکه آن ها در عمل نیز از این ابزارها برای بهبود و پیشرفت حرفه­ای خود استفاده می­کنند. با این حال، زیرساخت­های فنی و تسهیلات موردنیاز برای استفاده بهینه از این ابزارها در سطح مناسبی قرار ندارد. پیشنهاد می شود برای بهره مندی بیشتر کتابداران از این ابزارها، سیاست­گذاران سازمان مادر نسبت به تدوین راهبردهای مدون، برگزاری دوره­های آموزشی نظام مند برای کتابداران، و سرمایه گذاری برای ایجاد زیرساخت لازم استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی در کتابخانه ها بپردازند. همچنین نتایج نشان می­دهد کتابداران کتابخانه­های دانشگاهی ایران به بهبود کیفیت خدمات کتابخانه با بهره­گیری از ابزارهای هوش مصنوعی باور دارند و آن را عاملی به سوی تحول و نوآوری در ارائه خدمات و تغییر نقش خود از کتابدار سنتی به کتابدار مدرن می­دانند. براین اساس می توان نتیجه گرفت که مسیر آینده برای کتابخانه­های دانشگاهی ایران روشن است و کتابداران این کتابخانه­ها پذیرای ابزارهای نوین هوش مصنوعی خواهند بود.

کلیدواژه ها:

پذیرش فناوری ، هوش مصنوعی ، کتابداران دانشگاهی ، مدل یکپارچه پذیرش ، استفاده از فناوری