ارایه یک چارچوب تصمیم یار قضایی برای ارزیابی ریسک تکرار جرم در ایران: استفاده از مدلسازی معادلات ساختاری

هدف: هدف این پژوهش، توسعه و اعتبارسنجی یک چارچوب بومی، مبتنی بر دانش و تصمیم یار برای ارزیابی ریسک تکرار جرم در بستر نظام قضایی ایران است. این مطالعه در پی ارائه یک مدل مفهومی شفاف، قابل تبیین و مبتنی بر شواهد است که بتواند به عنوان زیربنایی برای توسعه سامانه های تصمیم یار قضایی هوشمند، مبتنی بر تحلیل داده و هوش مصنوعی قابل تبیین (Explainable AI) در پژوهش ها و کاربردهای آتی مورد استفاده قرار گیرد.روش شناسی پژوهش: این پژوهش با رویکرد توسعه چارچوب مفهومی و اعتبارسنجی کمی انجام شده است. سازه های موثر بر تکرار جرم از طریق تحلیل تطبیقی مدل های معتبر ارزیابی ریسک و بهره گیری از دانش تخصصی استخراج شدند. سپس داده های گردآوری شده از ۳۰۱ نفر از افراد آگاه جامعه حقوقی ایران با استفاده از روش مدل سازی معادلات ساختاری مبتنی بر حداقل مربعات جزیی (PLS-SEM) مورد تحلیل قرار گرفت تا چارچوب مفهومی پیشنهادی اعتبارسنجی شود. لازم به تاکید است که در این پژوهش هیچ گونه الگوریتم یادگیری ماشین، مدل هوش مصنوعی یا سامانه هوشمند طراحی یا پیاده سازی نشده است.یافته‎ها: یافته های پژوهش نشان داد که مسئولیت پذیری و نگرش نسبت به جرم به همراه وابستگی به مواد مخدر، مهم ترین عوامل موثر بر ریسک تکرار جرم هستند؛ در حالی که عوامل مرتبط با تحصیلات و اشتغال عمدتا از طریق مسیرهای غیرمستقیم و سازه های میانجی بر این ریسک اثر می گذارند. نتایج همچنین بیانگر آن است که چارچوب پیشنهادی از پایایی و قدرت تبیین مناسبی برخوردار بوده و می تواند تصویری ساختاریافته، شفاف و قابل تفسیر از روابط میان عوامل جرم زا ارایه دهد و زمینه تصمیم گیری مبتنی بر شواهد را در ارزیابی های قضایی فراهم سازد.اصالت/ارزش افزوده علمی: این پژوهش با ارایه یک چارچوب مفهومی مبتنی بر دانش، شواهد آماری را به دانشی قابل تفسیر برای تصمیم گیری قضایی تبدیل می کند. برخلاف سامانه های مبتنی بر هوش مصنوعی که با هدف پیش بینی طراحی می شوند، پژوهش حاضر یک مدل ساختاری اعتبارسنجی شده ارائه می دهد که می تواند به عنوان مبنایی برای توسعه نسل آینده سامانه های تصمیم یار قضایی هوشمند و سامانه های مبتنی بر هوش مصنوعی قابل تبیین (Explainable AI) مورد استفاده قرار گیرد.

کلیدواژه ها:

ارزیابی ریسک ، سیستم های پشتیبان تصمیم ، ریسک تکرار جرم ، تصمیم گیری قضایی