بازخوانی ایدئولوژیک کلیله ودمنه: از مشروعیت بخشی به سلطنت تا سیاست زیستن در میدان قدرت (باتکیه بر دیدگاه های میشل فوکو)

این مقاله با بازخوانی کلیله ودمنه در پرتو مفاهیم قدرت در اندیشه میشل فوکو، می کوشد از خوانش هایی که این اثر را صرفا در خدمت تثبیت ایدئولوژی سلطنت می دانند فراتر رود. مسئله اصلی پژوهش این است که آیا کلیله ودمنه تنها بازنمایی کننده گفتمان اطاعت از قدرت است، یا در سطحی دیگر، منطق کنش و بقا در میدان قدرت را نیز صورت بندی می کند. این پژوهش با اتخاذ رویکردی تحلیلی-تفسیری و باتکیه بر مفاهیمی از اندیشه فوکو چون «قدرت به مثابه رابطه»، «میکروفیزیک قدرت»، «پیوند قدرت/ دانش» و «تولید سوژه»، نشان می دهد که این اثر در دو سطح متمایز اما همزمان عمل می کند: نخست، در سطح گفتمان آشکار و ضمنی، به مشروعیت بخشی به نظم سلطنتی و تثبیت سلسله مراتب قدرت می پردازد؛ و دوم، در سطح روایی و فرایندی، الگوهای کنش در شبکه ای از روابط قدرت را نشان می دهد، جایی که تصمیم ها نه صرفا ازسوی پادشاه، بلکه ازخلال گفتار، تفسیر، سوءظن و میانجی گری شکل می گیرند. پژوهش حاضر نشان می دهد که در این متن، حقیقت، اخلاق و وفاداری، نه به صورت مطلق، بلکه در نسبت با موقعیت و جایگاه کنشگران معنا می یابند و بقا در گرو توانایی مدیریت این نسبت هاست. از این منظر، کلیله ودمنه را می توان نوعی «آزمایشگاه روایی میدان قدرت» دانست که در آن، استراتژی های بقا، تصمیم گیری و اثرگذاری در شرایط ناپایدار قدرت بازنمایی و به صورت ضمنی آموزش داده می شود. یافته های پژوهش حاکی از آن است که این اثر، در عین بازتولید ایدئولوژی سلطنت، سازوکارهای درونی، ناپایدار و رابطه ای قدرت را نیز آشکار می سازد و از خلال ایجاد موقعیت های روایی، به تولید نوعی سوژه موقعیت شناس و استراتژیک می پردازد. بدین ترتیب، کلیله ودمنه نه صرفا متنی تعلیمی یا ایدئولوژیک، بلکه صورت بندی ای روایی از عقلانیت عملی زیستن در میدان قدرت است.

کلیدواژه ها:

کلیله ودمنه ، میشل فوکو و قدرت ، میکروفیزیک قدرت ، بازنمایی مشروعیت سلطنت ، سیاست های بقا ، سوژه درباری