انحصار فناوری در عصر هوش مصنوعی: هژمونی بنگاه ها و آینده نهاد علم

هدف: پژوهش حاضر با هدف واکاوی تحولات ساختاری در اقتصاد سیاسی دانش و بررسی پیامدهای تسلط شرکت های بزرگ فناور بر آینده نهاد علم، به ویژه در کشورهای در حال توسعه نظیر ایران، تدوین شده است. هدف اصلی این اثر، شناسایی تهدیدهای ناشی از جابه جایی گرانیگاه نوآوری از دانشگاه به بنگاه و ارائه راهبردهای سیاست گذارانه برای حفظ استقلال علمی در عصر دیجیتال است.پیشینه: تحولات اخیر در عرصه هوش مصنوعی نشان دهنده خروج تدریجی مرجعیت علمی از تالارهای دانشگاه و تمرکز آن در اتاق های هیئت مدیره ابرشرکت ها است. پژوهش های انجام شده موید آن است که این تغییر پارادایم ناشی از تمرکز بی سابقه سرمایه های تحقیق و توسعه در بخش خصوصی و ایجاد شکافی عمیق میان بودجه های عمومی و خصوصی است که نهاد آکادمیک را به یک «مستاجر پلتفرمی» تقلیل داده است.روش پژوهش: این مطالعه با رویکردی ترکیبی شامل تحلیل اسنادی و روندپژوهی انجام شده است. داده های مورد نیاز از طریق واکاوی گزارش های مالی ابرشرکت های فناوری و آمارهای مراجع بین المللی نظیر شاخص هوش مصنوعی استنفورد در یک بازه زمانی چهارده ساله (۲۰۰۴ تا ۲۰۱۸ و ۲۰۱۱ تا ۲۰۲۲) گردآوری و با رویکرد اقتصاد سیاسی دانش تحلیل شده اند.یافته ها: یافته های پژوهش حاکی از شکل گیری یک «دیوار هزینه های سرمایه ای» نفوذناپذیر و الیگاپولی زیرساختی است که امکان رقابت مستقیم دانشگاه با صنعت را مسدود کرده است. پدیده جذب ساختاری استعدادها نشان می دهد که سهم دانشگاه ها در حفظ نخبگان هوش مصنوعی به ۲۰ درصد سقوط کرده است. همچنین، تسلط بر کلان داده ها منجر به نوعی «استعمار داده ای» شده که تنوع علمی را محدود و موسسات علمی را به مصرف کنندگان منفعل محصولات شرکتی تبدیل کرده است.نتایج: نتایج نشان می دهد که نهاد علم برای برون رفت از این وضعیت باید «زمین بازی» خود را تغییر دهد. راهبردهای پیشنهادی شامل تمرکز بر هوش مصنوعی حوزه ای و داده های غیرقابل تملک بومی، تشکیل کنسرسیوم های زیرساختی منطقه ای برای عبور از موانع مالی و فعال سازی دیپلماسی «علم باز» برای حفظ دانش به عنوان یک خیر عمومی است تا بدین وسیله جایگاه تاریخی دانشگاه به عنوان موتور محرک توسعه مستقل بازیابی شود.

کلیدواژه ها:

هوش مصنوعی ، هژمونی بنگاه ها ، نهاد علم ، دیوار هزینه های سرمایه ای ، فرار مغزها ، استعمار داده ای ، الیگاپولی زیرساختی