گلوگاه ها و دلالت های سیاستی نظام نوآوری فناورانه هوش مصنوعی در ایران

این پژوهش با هدف شناسایی و تبیین گلوگاه های کارکردی، ساختاری و زمینه ای نظام نوآوری فناورانه هوش مصنوعی در ایران و استخراج نقاط مداخله سیاستی، از چهارچوب «نظام نوآوری فناورانه» (TIS) بهره می گیرد. در این چهارچوب، عملکرد نظام براساس وضعیت کارکردهای آن و نیز از طریق تعامل میان کارکردها، ساختار بازیگران و نهادها و شرایط زمینه ای تحلیل می شود. پژوهش از رویکرد کیفی و روش تحلیل مضمون قیاسی– استقرایی بهره برد. در گام نخست، شواهد مربوط به عملکرد و اختلال در کارکردهای نظام از مرور ادبیات، اسناد ملی و گزارش های سیاستی استخراج شد؛ در گام دوم، داده های حاصل از ۱۲ مصاحبه نیمه ساختاریافته با خبرگان دانشگاهی، صنعتی و سیاست گذار/تنظیم گر، کدگذاری و در قالب ماتریس «کارکرد و ساختار و زمینه» تفسیر شد. اعتبار یافته ها از طریق بازبینی مشارکت کنندگان، مثلث سازی اسنادی و ممیزی همکار تقویت شد. یافته ها نشان می دهد که در کنار رشد ظرفیت تولید دانش، ضعف در سه کارکرد «بسیج منابع»، «مشروعیت بخشی» و «شکل گیری بازار» مهم ترین گلوگاه های نظام نوآوری فناورانه هوش مصنوعی در ایران را شکل می دهد. در سطح ساختاری، پراکندگی و هم پوشانی نهادی، تمرکزگرایی جغرافیایی و ضعف پیوندهای دانشگاه– صنعت، ظرفیت این کارکردها را محدود می کند؛ در سطح زمینه ای نیز نااطمینانی اقتصاد کلان، تحریم ها و خلاهای حکمرانی داده، فشارهای بیرونی و نااطمینانی نهادی را تشدید می کنند. برهم کنش این عوامل در قالب سه زنجیره شکست سیستمی، از سویی به محدود شدن ظرفیت توسعه و تجاری سازی، از سوی دیگر به افزایش نااطمینانی تنظیمی و تضعیف مشروعیت، و در نهایت به گسست میان تولید دانش، تقاضای نوآورانه و یادگیری فناورانه منجر می شود. بر این اساس، مداخلات سیاستی باید به جای ایجاد صرف نهادهای جدید، بر اصلاح نقاط شکست نظام متمرکز شوند؛ از جمله ایجاد یا بازآرایی ترتیبات تنظیم گری هماهنگ و دارای اختیار کافی برای هوش مصنوعی، استقرار چهارچوب حکمرانی داده در زمینه کیفیت، دسترسی، اشتراک گذاری و حفاظت از داده، توسعه زیرساخت محاسباتی و تدارکات دولتی نوآورانه، تقویت نهادهای میانجی دانشگاه– صنعت و توسعه خوشه ها و مراکز نوآوری در مناطق مختلف کشور. سهم پژوهش، بازسازی رابطه میان ضعف های کارکردی، آرایش ساختاری و فشارهای زمینه ای و تبدیل آن به زنجیره های شکست سیستمی و نقاط مداخله سیاستی برای توسعه نظام نوآوری فناورانه هوش مصنوعی در ایران است.

کلیدواژه ها:

هوش مصنوعی ، نظام نوآوری فناورانه (TIS) ، شکست سیستمی ، سیاست گذاری نوآوری ، حکمرانی داده ، ایران