تغییرات ساختاری، قابلیت بنیان ها و گونه شناسی الگوی رشد اقتصادی در ایران: رهیافت ARDL

چکیده گستردهمعرفی:راهبرد رشد موفقیت­آمیز در کشورها بر تلاشی دو جانبه استوار است: تحریک رشد (راهبرد کوتاه­مدت) و استمرار آن (راهبرد میان­مدت تا بلندمدت). تحریک و جهش رشد اقتصادی در کوتاه مدت نیازمند اصلاحات معدودی است که فشار چندانی بر ظرفیت نهادی اقتصادی وارد نمی کند. اما در بلندمدت، پایداری رشد اقتصادی دشوارتر از شروع آن بوده و نیازمند ترکیب خردمندانه ای از تغییرات ساختاری و بهبود قابلیت بنیان ها است. تجربه تاریخی کشور ایران نشان­دهنده­ی آن است که به­دلیل وجود نفت و تاثیر آن، عملکرد اقتصادی از نظر رشد در برخی دوره­ها تاحدودی موفقیت­آمیز بوده، اما، در میان­مدت و بلندمدت با هدف استمرار و پایدار ساختن رشد اقتصادی ناموفق عمل کرده است. بررسی دو عامل تغییرات ساختاری و بنیان­ها در یک فرآیند تاریخی به شناخت نقش آن­ها در ترسیم الگوی رشد اقتصادی کمک می­نماید. در واقع، اهمیت انجام پژوهش پیش­رو در آن است که مشخص می­کند، آیا تغییرات ساختاری ایجاد شده در اقتصاد ایران، محرک رشد اقتصادی بوده است؟ همچنین، در کنار تغییرات ساختاری اقتصاد در کشور، نهادها و سرمایه انسانی چه تغییراتی داشته اند و آیا به رشد اقتصادی در کشور کمک نموده­اند؟ جنبه­ی نوآوری پژوهش حاضر در آن است که با تلفیق دو مدل نئوکلاسیک و اقتصاد دوگانه، به تحلیل رشد اقتصادی ایران تحت دو فاکتور بنیان ها و تغییرات ساختاری می پردازد.متدولوژی:در این پژوهش برای ترسیم الگوی رشد اقتصادی در ایران از روش الگوی خودبازگشت با وقفه­های توزیعی (ARDL) طی سال­های ۱۳۹۸-۱۳۴۹ استفاده شده است. اطلاعات مورد نیاز از بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران، بانک جهانی، پایگاه آماری اقتصادی بانک مرکزی فدرال رزرو و شاخص آزادی اقتصادی بنیاد فریزر استخراج شده است. بر این اساس، متغیرهای مورد استفاده در الگوی اقتصادسنجی مورد بررسی به شرح زیراست: در الگوی فوق،  تولید ناخالص داخلی ،  سرمایه­گذاری مستقیم خارجی،  سرمایه انسانی،  تغییرات ساختاری و  شاخص نهادی است. در قالب یک الگوی تجربی، شکل لگاریتمی متغیرها به صورت زیر در نظر گرفته شده است: در اینجا نشان دهنده جزء خطای الگو می­باشد که از فروض کلاسیک پیروی می­کند.یافته­ها:براساس نتایج حاصل از تخمین مدل، رفتار متغیر FDI در اقتصاد ایران، رشد اقتصادی را در کوتاه­مدت و بلندمدت، مطابق با مبانی نظری نشان نمی­دهد. ممکن است یکی از دلایل اصلی آن باشد که به­دلیل ساختار اقتصادی ایران، سرمایه­های خارجی با توجه به مزیت­های نسبی کشور هدایت نمی­شوند. در بلندمدت سرمایه انسانی و شاخص نهادی (بنیان­ها) و همچنین تغییرات ساختاری، اثر مثبت و معنی­داری بر تولید ناخالص داخلی دارند. در کوتاه­مدت، شاخص نهادی اثر معناداری بر تولید ناخالص داخلی ندارد. این امر موید آن است که جهش رشد اقتصادی در کوتاه مدت نیازمند اصلاحات محدودی است که فشار چندانی بر ظرفیت نهادی اقتصادی وارد نمی کند. سرمایه انسانی مکمل سرمایه فیزیکی است و سهم مهمی از رشد اقتصادی کشورها ناشی از توسعه سرمایه انسانی است. نتایج مربوط به تخمین مدل نشان می­دهند که رشد متوسط سال­های تحصیل و رشد سطح سواد تاثیر مثبتی بر رشد تولید ناخالص داخلی دارد. ضریب مربوط به سرمایه انسانی در برآورد بلندمدت بزرگتر از برآورد کوتاه­مدت به دست آمد. علت این امر، آن است که، در مراحل آغازین رشد اقتصادی، توجه به سرمایه فیزیکی در اولویت است. اما در بلندمدت برای تداوم و پایداری مسیر رشد اقتصادی، باید به سرمایه انسانی توجه نمود. در نهایت آنکه، اثر تغییرات ساختاری بر رشد تولید ناخالص داخلی نیز مثبت و معنی­دار است. لذا، در کنار عوامل سنتی تعیین­کننده­ رشد، تغییرات ساختاری نیز موجب افزایش رشد اقتصادی می­گردد. نتیجه:نتایج پژوهش نشان می­دهد که در اقتصاد ایران، اگر تغییرات ساختاری، سرمایه انسانی و شاخص نهادی به­میزان ۱ % رشد کنند، تولید ناخالص داخلی به­ترتیب به­میزان ۲%، ۱.۰۶% و ۰.۸۶% افزایش خواهد یافت و نقش تغییرات ساختاری در این میان، پررنگ­تر از سایر عوامل است. همچنین، تحرکات تغییرات ساختاری در ایران نوسانی است. از مجموعه­ این عوامل اینطور برداشت می­شود که از نظر تغییرات ساختاری و بنیان­ها، رشد اقتصادی در ایران الگوی ناهمسان و مختلف­الشکلی را تجربه نموده است.

کلیدواژه ها:

تغییرات ساختاری ، بنیان ها ، رشد اقتصادی ، ARDL ، ایران