ارزیابی خردزیستگاه های درختی در مراحل تحولی راشستان های قطعه شاهد کلاردشت

مقدمه و هدف: مدیریت پایدار بوم سازگان های جنگلی مستلزم بهره گیری از شاخص های زیستی مناسب برای ارزیابی وضعیت بوم شناسی جنگل است. خردزیستگاه های درختی از مهم ترین این شاخص ها به شمار می روند؛ زیرا زیستگاه ضروری بسیاری از گونه های جانوری، گیاهی و قارچی را فراهم می کنند و در جنگل های طبیعی یا جنگل های با حداقل مداخلات مدیریتی از فراوانی و تنوع بیشتری برخوردارند. این ساختارها که روی درختان زنده یا خشک دارها شکل می گیرند، شامل حفره های تجمع آب، حفره های تغذیه دارکوب، دالان حشرات و دیگر ساختارهای ویژه هستند که برای بقا، تغذیه و تولیدمثل بسیاری از گونه ها اهمیت دارند. هدف از این پژوهش، شناسایی، ارزیابی و مقایسه خردزیستگاه های درختی در مراحل مختلف تحولی راشستان های کمتر دست خورده قطعه شاهد منطقه کلاردشت بود.مواد و روش ها: این بررسی، در قطعه شاهد سری یک طرح جنگلداری لنگا در حوضه آبخیز شماره ۳۶ (کاظم رود) انجام شد. مراحل تحولی بر اساس تعاریفKorpel ، از سال ۱۳۸۷ در قطعه شاهد شناسایی و در هر مرحله تحولی اولیه، اپتیمال (اوج) و تخریب (پوسیدگی) یک قطعه نمونه به وسعت یک هکتار (۱۰۰ ×۱۰۰ متر) با در نظر گرفتن اضلاع در چهار جهت اصلی انتخاب شدند. گونه و قطر برابرسینه تمام درختان در هر قطعه اندازه گیری و ثبت شد. شناسایی خردزیستگاه های درختی بر اساس راهنمای اینتگریت پلاس (integrate+) اتحادیه اروپا، شامل  هشت فرم کلی (حفره­ها، صدمه­ها و آسیب­ها، پوست، چوب مرده، شکل رشد/ تغییر حالت، اپی­فیت­ها، لانه­ها و سایر) و ۲۰ گروه (حفره­های دارکوب، حفره­های روی تنه ، حفره­های شاخه، حفره­های تجمع آب، دالان حشرات ، فقدان پوست، شکستگی تنه و تاج، ترک و زخم، پارگی پوست، ساختار پوست، شاخه­های خشک، حفره­های گورچه­ای، توده انبوه شاخه، غده­های سرطانی، اندام­های باردهی قارچ­های چوب­زی، قارچ­های غیرحقیقی، کریپتوفیت­ها، لانه­ها، جریان شیرابه، ریزخاک) ­در سه قطعه نمونه یک هکتاری انجام شد.یافته ها: در مراحل تحولی اولیه، اوج و پوسیدگی، به ترتیب ۶/۴۰، ۲/۶ و ۸/۱۶ درصد درختان فاقد هرگونه خردزیستگاه بودند. بیشترین تعداد خردزیستگاه ثبت شده روی یک درخت، در مرحله اولیه ۱۳ مورد روی یک درخت راش با قطر برابرسینه ۹۸ سانتی متر، در مرحله اوج ۹ مورد روی یک درخت شیردار با قطر برابرسینه ۴۳ سانتی متر و در مرحله پوسیدگی ۱۰ مورد روی یک درخت ممرز با قطر برابرسینه ۵۶ سانتی متر بود. از ۲۰ گروه خردزیستگاه بررسی شده، لانه موجودات در هیچ یک از مراحل تحولی مشاهده نشد. به جز حفره های تجمع آب، سایر خردزیستگاه ها بیشترین فراوانی را، با اختلافی اندک، در مرحله اوج نشان دادند و روند تغییرات آن ها در مراحل مختلف تحولی تقریبا مشابه بود. اگرچه پوشش خزه در هر سه مرحله الگوی مشابهی داشت، فراوانی آن در مرحله اولیه بیشتر بود. همچنین، به جز حفره تجمع آب، بیشترین فراوانی خردزیستگاه ها با اندکی اختلاف به­ترتیب در درختان با قطر متوسط مرحله اوج، درختان با قطر متوسط مرحله پوسیدگی و درختان قطور مرحله اوج ثبت شد. بیشترین تعداد حفره های تجمع آب نیز در مرحله اولیه و در کلاس های قطور (۳۲)، کم قطر (۲۳) و خیلی قطور (۱۶) شمارش شد. فراوانی دالان حشرات و حفره های چوب خواران در درختان کم قطر مرحله پوسیدگی (۹) بیش از سایر مراحل بود. به طور متوسط، ۰۳/۱۶ درصد (۹/۴۳ اصله) درختان دارای حفره، ۱۱/۲ درصد (۵/۵ اصله) دارای صدمه، ۰۳/۸ درصد (۳/۲۲ اصله) دارای خردزیستگاه های مرتبط با پوست، ۰۲/۳ درصد (۷/۸ اصله) دارای اندام ها و تاج خشک، ۲۹/۱۹ درصد (۷/۵۲ اصله) دارای تغییر شکل تنه، ۷۲/۱۲ (۳۳ اصله) درصد دارای اپی فیت و ۲۴/۲ درصد (۳/۳ اصله) دارای دیگر خردزیستگاه ها بودند. همچنین، میانگین تعداد خردزیستگاه ها ۱/۲ مورد در هر درخت بود و ۶/۱۸ درصد درختان دارای پنج خردزیستگاه یا بیشتر بودند.نتیجه گیری: تشکیل خردزیستگاه های درختی با توجه به گونه درختی، شرایط مکانی، قطر درخت و نوع مدیریت جنگل متفاوت است. اگرچه فراوانی خردزیستگاه ها با افزایش قطر برابرسینه افزایش می یابد، برخی گروه های خردزیستگاهی در درختان کم قطر، فراوانی بالایی دارند. از این رو، حفاظت از تنوع زیستی باید شامل درختان در اندازه های مختلف باشد. حفظ درختان قطور با بیش از پنج نوع خردزیستگاه و همچنین درختان کم قطر با خردزیستگاه های منحصربه­فرد ضروری است. علاوه بر این، درختانی که قابلیت تشکیل خردزیستگاه در آینده را دارند، باید در برنامه های حفاظتی مورد توجه قرار گیرند.

کلیدواژه ها:

جنگل های طبیعی ، درختان زیستگاهی ، مدیریت جنگل ، مراحل تحولی