بررسی شاخص های کیفیت لاشبرگ درختان پهن برگ و سوزنی برگ در کاربری های مختلف جنگل های زاگرس

مقدمه و هدف: تجزیه لاشبرگ یکی از مهم ترین فرآیندهای بوم شناختی موثر بر چرخه عناصر غذایی، حاصلخیزی خاک و پویایی کربن در بوم سازگان های جنگلی است. این فرآیند با تاثیر بر بازگشت عناصر غذایی و تشکیل ماده آلی، نقش اساسی در حفظ کیفیت خاک دارد. سرعت تجزیه به کیفیت لاشبرگ، شرایط محیطی و فعالیت میکروارگانیسم های خاک وابسته است. با وجود اهمیت این فرآیند، پژوهش های اندکی به مقایسه همزمان تجزیه لاشبرگ گونه های پهن برگ و سوزنی برگ در کاربری های مختلف، به ویژه در جنگل های زاگرس، پرداخته اند. از این رو، هدف این پژوهش بررسی و مقایسه شاخص های کیفیت و تجزیه پذیری لاشبرگ برخی گونه های پهن برگ و سوزنی برگ در کاربری های جنگل، باغ و کشاورزی و ارزیابی اثر تغییر کاربری اراضی بر این فرآیند است.مواد و روش ها: این پژوهش در سال ۱۳۹۹ در استان ایلام و با درنظر گرفتن سه کاربری شامل جنگل در منطقه حفاظت­شده مانشت و قلارنگ، باغ و کشاورزی در شمال شهر ایلام انجام شد. برای بررسی روند تجزیه لاشبرگ سه گونه درختی پهن برگ شامل بلوط ایرانی (Quercus brantii Lindl.)، بنه (Pistacia atlantica Desf.)، زالزالک (Crataegus pontica  C.Koch.)، و دو گونه سوزنی برگ کاج سیاه (Pinus brutia Ten.) و سرو زربین (Cupressus Sempervirens L.) انتخاب شدند. لاشبرگ­ها از جنگل­های طبیعی جمع­آوری و درون کیسه­های لاشبرگ به ابعاد ۲۰×۲۰ سانتی­متر و با قطر روزنه دو میلی­متر در عمق سطحی خاک (صفر تا ۱۰ سانتی متری) قرار داده شدند. مجموع کل کیسه­های لاشبرگ ۱۸۰ عدد بودند. پس از هر بار جمع­آوری کیسه لاشبرگ­ها، در دوره­های زمانی ۶۰، ۱۲۰، ۱۸۰و ۲۴۰ روز شاخص­های کیفی لاشبرگ اندازه­گیری شدند. شاخص­های کیفی لاشبرگ شامل نرخ تجزیه لاشبرگ، حد نهایی تجزیه لاشبرگ، بیشتر مقدار ماده آلی ازدست­رفته با استفاده از روابط وزنی و ظرفیت بالقوه هوموسی شدن بررسی شدند. تجزیه و تحلیل داده­ها به صورت فاکتوریل بر پایه بلوک کامل تصادفی با سه تکرار از طریق آنالیز واریانس و مقایسه میانگین (آزمون دانکن، سطح احتمال یک درصد) انجام شد.یافته ها: نتایج نشان داد که عوامل زمان، گونه و کاربری بر شاخص­های کیفیت تجزیه لاشبرگ اثر­­گذار بوده است. همچنین، بیشترین مقدار ماده ­آلی از­دست­رفته در کاربری باغ مربوط به لاشبرگ بنه با ۲/۳۶ درصد و کمترین مقدار در گونه سرو با ۲/۱۸ درصد و در کاربری کشاورزی بیشترین در بنه با مقدار ۳۱ درصد و کمترین در لاشبرگ سرو با ۴/۱۷درصد و در کاربری جنگل بیشترین مربوط به بنه با ۳/۲۹ درصد و کمترین در سرو با ۵/۱۶ درصد  از دوره ۲۴۰ روزه بود. نرخ تجزیه لاشبرگ در کاربری­های مختلف در لاشبرگ بنه و بلوط نسبت به دیگر لاشبرگ­ها بیشتر بود. در کاربری کشاورزی و باغ حد­نهایی تجزیه در لاشبرگ زالزالک و بنه بیشتر از دیگر لاشبرگ­ها به­دست آمد اما در کاربری جنگل حد نهایی تجریه در لاشبرگ بلوط با ۶۵ درصد (به دلیل زادگاه اصلی درختان بلوط درجنگل­های زاگرس) بیشتر از دیگر لاشبرگ­ها شد. حد نهایی تجزیه در دوره ۲۴۰ روزه در لاشبرگ بنه با ۴/۱۵درصد در روز و در سرو با ۶/۱۲ درصد در روز کمترین مقدار بود. همچنین، بیشترین مقدار هوموسی شدن در سه کاربری مختلف مربوط به لاشبرگ بنه و سرو و کمترین مقدار در کاربری جنگل مربوط به لاشبرگ بلوط با ۳۵/۰ بخش (برگ) بود. علاوه براین، می­توان نتیجه گرفت در کاربری­های مختلف روند تجزیه تا حدودی مشابه بود؛ زیرا کاربری باغ و کشاورزی در زمان­های گذشته جنگل بودند و با گذشت زمان تغییر کاربری داده شدند.نتیجه گیری: در این پژوهش در کاربری­های جنگل، کشاورزی و باغ مقدار ماده آلی از­دست­رفته در لاشبرگ درختان بلوط با ۸/۲۹درصد و بنه۲/۳۶  درصد بیشتر از دیگر لاشبرگ گونه­های درختی بود. به طوری­که بر اساس نتایج این بررسی به مرور زمان مقدار ماده آلی از دست رفته نیز افزایش یافته است. در کاربری جنگل، لاشبرگ بلوط نسبت به دیگر گونه­های درختی از نظر روند تجزیه­پذیری پیشتاز بود. به نظر می­رسد دو گونه بنه و بلوط در بوم سامانه جنگلی مورد بررسی در زاگرس از بین دیگر گونه­های مورد بررسی بیشترین تاثیر را در افزایش حاصلخیزی و بهبود چرخه عناصر غذایی خاک داشته باشند. به طوری که این اثر حتی بعد از تغییر کاربری جنگل به باغ و زراعت نیز قابل توجه است. بنابراین برای احیای جنگل در منطقه زاگرس، کاشت گونه بنه به عنوان گونه همراه با درخت بلوط می­تواند در اولویت طرح های جنگلکاری قرار گیرد و با وجود گونه­های بومی با نرخ تجزیه مطلوب تا حد امکان از ورود سوزنی­برگان در این عرصه­ها اجتناب کرد.

کلیدواژه ها:

بلوط ایرانی ، خاک ، کیسه لاشبرگ ، ماده آلی ازدست رفته ، ایلام