«یادگیری از طریق خدمت»؛ تلفیق آموزش با مسئولیت اجتماعی

یادگیری از طریق خدمت به عنوان رویکردی آموزشی که یادگیری آکادمیک را با خدمت معنادار به جامعه پیوند می زند، در سال های اخیر به دلیل ظرفیت بالقوه اش در پر کردن شکاف میان دانش نظری و عمل اجتماعی، مورد توجه فزاینده پژوهشگران حوزه تعلیم و تربیت قرار گرفته است. پژوهش حاضر با هدف بررسی اثربخشی یادگیری از طریق خدمت در ارتقای مسئولیت اجتماعی، مشارکت مدنی و عملکرد تحصیلی دانشجویان در بستر آموزش عالی ایران انجام شد. روش پژوهش از نوع نیمه آزمایشی با طرح پیش آزمون و پس آزمون با گروه کنترل بود. جامعه آماری شامل دانشجویان مقطع کارشناسی سه دانشگاه در شهر تهران بود که از میان آن ها ۱۸۰ دانشجو به روش نمونه گیری خوشه ای چندمرحله ای انتخاب و به صورت تصادفی در دو گروه آزمایش و کنترل (هر گروه ۹۰ نفر) گمارده شدند. ابزار گردآوری داده ها، پرسشنامه محقق ساخته اثربخشی یادگیری از طریق خدمت با پنج بعد مسئولیت مدنی، آگاهی اجتماعی، خودکارآمدی، انگیزش تحصیلی و تفکر تاملی بود. روایی محتوایی با نظر پانل پانزده نفره از خبرگان و روایی سازه از طریق تحلیل عاملی تاییدی تایید شد. پایایی ابزار با ضریب آلفای کرونباخ ۰/۹۳ مطلوب گزارش شد. داده ها با استفاده از آزمون های کولموگروف-اسمیرنوف، تی تک نمونه ای و تی مستقل در سطح معناداری ۰/۰۵ تحلیل شدند. نتایج آزمون کولموگروف-اسمیرنوف نرمال بودن توزیع داده ها را تایید کرد (p > ۰/۰۵). آزمون تی تک نمونه ای نشان داد که میانگین نمرات هر پنج بعد در گروه آزمایش به طور معناداری بالاتر از میانگین نظری است (p < ۰/۰۰۱). آزمون تی مستقل نیز تفاوت معناداری میان گروه آزمایش و کنترل در تمامی ابعاد به نفع گروه آزمایش نشان داد (p < ۰/۰۰۱). یافته ها حاکی از آن است که یادگیری از طریق خدمت، در صورت طراحی نظام مند و ادغام در برنامه درسی، می تواند به طور موثری حس مسئولیت پذیری اجتماعی دانشجویان را ارتقا دهد، درک آنان از مسائل جامعه را عمیق تر سازد و انگیزش تحصیلی آنان را تقویت کند. بر اساس نتایج، به سیاست گذاران و طراحان برنامه درسی پیشنهاد می شود که با هدف تربیت دانش آموختگانی مسئولیت پذیر و مشارکت جو، ماژول های یادگیری خدمت محور را در برنامه های درسی آموزش عالی بگنجانند. واژگان کلیدی: یادگیری از طریق خدمت، مسئولیت اجتماعی، آموزش عالی، مشارکت مدنی، یادگیری تجربی، تلفیق برنامه درسی