حیاط مرکزی خانه های ایرانی ونقش آن در زندگی اجتماعی خانواده

حیاط مرکزی یکی از مهم ترین عناصر سازمان دهنده در معماری خانه های سنتی ایران بوده است که فراتر از یک فضای باز، در شکل دهی به روابط خانوادگی، تامین حریم خصوصی، ایجاد آرامش، ارتباط با طبیعت و سامان دهی فعالیت های روزمره نقش داشته است. خانه ایرانی در بسیاری از نمونه های تاریخی، ساختاری درون گرا داشته و فضاهای مختلف آن پیرامون حیاط مرکزی سازمان می یافته اند. این الگوی فضایی امکان ایجاد ارتباط میان عرصه های خصوصی، نیمه خصوصی و جمعی را فراهم می کرد و هم زمان از طریق دیوارهای پیرامونی، ورودی های غیرمستقیم و سازمان فضایی درون گرا، حریم خانواده را حفظ می نمود. پژوهش حاضر با هدف بررسی نقش حیاط مرکزی خانه های ایرانی در زندگی اجتماعی خانواده و شناسایی ابعاد اجتماعی، فرهنگی، روانی و محیطی آن انجام شده است. روش پژوهش از نظر هدف کاربردی و از نظر شیوه گردآوری داده ها توصیفی پیمایشی است. جامعه آماری پژوهش شامل صاحب نظران و افراد آشنا با معماری سنتی و زندگی در خانه های حیاط دار ایرانی در نظر گرفته شده و ابزار گردآوری داده ها پرسشنامه محقق ساخته بوده است. مولفه های پرسشنامه بر اساس مطالعات مربوط به معماری خانه ایرانی، نقش اجتماعی و فرهنگی حیاط مرکزی، روان شناسی محیط، آسایش و حریم خصوصی استخراج شده اند. یافته های نظری نشان می دهد حیاط مرکزی از طریق فراهم کردن فضای مشترک، امکان گردهمایی اعضای خانواده، تسهیل ارتباطات روزمره، ایجاد بستری برای فعالیت های جمعی، تقویت حس تعلق به خانه و ارتباط با طبیعت، در شکل گیری و استمرار روابط اجتماعی خانواده موثر بوده است. همچنین، آب، گیاه، سایه، ایوان و تناسبات فضایی حیاط، شرایط مناسبی برای حضور طولانی تر اعضای خانواده در فضای خانه فراهم می کرده اند. نتایج نشان می دهد کاهش حضور حیاط های واقعی در مسکن معاصر را می توان یکی از عوامل کاهش برخی فضاهای جمعی خانوادگی دانست؛ بنابراین بازخوانی اصول اجتماعی و فرهنگی حیاط مرکزی، نه الزاما با تقلید صوری از خانه های تاریخی، بلکه با انطباق آن با نیازهای امروز، می تواند در طراحی مسکن خانواده محور مورد توجه قرار گیرد.واژگان کلیدی: حیاط مرکزی، خانه ایرانی، معماری سنتی، زندگی اجتماعی، خانواده، حریم خصوصی، تعاملات خانوادگی، روان شناسی محیط، معماری درون گرا.