اثر بهبوددهنده مپیکوات کلراید (پیکس) بر جوانه زنی و پایداری بیوشیمیایی بذرکنجد (Sesamum indicum) رقم داراب ۱ در شرایط زوال

هدف: پیری بذر در دانه های روغنی مانند کنجد، یکی از چالش های اصلی انبارداری است که کیفیت جوانه زنی و قدرت رویشی را کاهش می دهد. رقم داراب‑۱ با روغن بالا، به شرایط انبار (دما، رطوبت و زمان) بسیار حساس است. در این پژوهش، اثر غلظت های مختلف پیکس در تعامل با دما، رطوبت و مدت نگهداری بر شاخص های جوانه زنی و بیوشیمیایی بذر بررسی شد تا امکان بهبود پایداری کیفی بذر در انبار مشخص گردد. روش پژوهش: آزمایش به صورت فاکتوریل چهارعاملی در قالب طرح کاملا تصادفی با سه تکرار انجام شد. عوامل مورد بررسی عبارت بودند از دمای انبار (۱۵، ۲۵ و ۳۵ درجه سلسیوس)، رطوبت بذر (۹، ۱۲ و ۱۵ درصد)،  غلظت پیکس (۰، ۳۰۰۰ و ۴۵۰۰ میلی گرم در لیتر) و  مدت زمان نگهداری (۳۰، ۶۰، ۹۰، ۱۲۰، ۱۵۰ و ۱۸۰ روز). پس از پایان دوره انبارداری، ویژگی های فیزیولوژیکی بذر شامل درصد و سرعت جوانه زنی، طول ریشه و ساقه­چه، وزن خشک نهال، شاخص بنیه گیاهچه، فعالیت آنزیم α-آمیلاز و میزان نشت الکترولیت اندازه گیری شد. یافته ها: افزایش دما، رطوبت و مدت نگهداری، زوال بذر را تسریع کرد. پس از ۱۸۰ روز، نشت الکترولیت در شاهد با افزایش دما از ۱۵ به ۲۵ درجه سلسیوس (در رطوبت ۹ درصد) از ۴۷/۲۱ به ۷۲/۷۲ درصد افزایش یافت (۵۴ درصد نشت غشایی)، در حالی که پیکس ۳۰۰۰ میلی گرم بر لیتر آن را ۱۹‑۸۰ درصد کاهش داد. فعالیت α‑آمیلاز با زوال کاهش یافت، اما پیکس ۳۰۰۰ میلی گرم بر لیتر بالاترین فعالیت را حفظ کرد (۵/۱۵ در برابر ۳/۱۶ nmol seed-۱min-۱  پس از ۱۸۰ روز). همچنین درصد و سرعت جوانه زنی، طول و وزن خشک گیاهچه و شاخص بنیه با پیری افت کردند، اما تیمار پیکس، به ویژه در غلظت ۳۰۰۰ میلی گرم بر لیتر ، این کاهش ها را به طور معنی داری تعدیل نمود. نتیجه گیری: نگهداری بذر در دما و رطوبت بالا، زوال کنجد را تسریع کرده و موجب کاهش جوانه زنی و فعالیت α‑آمیلاز و افزایش آسیب غشایی شد. پیکس ۳۰۰۰ میلی گرم بر لیتر موثرترین تیمار بود که بنیه بذر و فعالیت آنزیمی را حفظ و نشت الکترولیت را کاهش داد. بنابراین، تیمار بذر با ۳۰۰۰ میلی گرم بر لیتر پیکس پیش از انبار، به ویژه در شرایط ۱۵ درجه سلسیوس و رطوبت ۹ درصد، به عنوان راهکاری موثر برای افزایش طول عمر و حفظ کیفیت بذر در ذخیره سازی میان مدت قابل توصیه است. جنبه های نوآوری: پیکس ۳۰۰۰ میلی گرم بر لیتر به طور موثری از کاهش صفات فیزیولوژیکی بذر کنجد در طول ذخیره سازی جلوگیری کرده و پتانسیل جوانه زنی و قدرت بذر را حفظ نمود. افزایش دما، رطوبت و مدت نگهداری، فعالیت α‑آمیلاز را کاهش و نشت الکترولیت را افزایش داد که نشان دهنده تسریع پیری فیزیولوژیکی بذر است. تیمار با پیکس کیفیت بذر را در شرایط گرم و مرطوب از طریق کاهش نشت الکترولیت و افزایش پایداری غشا بهبود بخشید، که می تواند به عنوان راهکاری عملی برای افزایش طول عمر بذر کاربرد داشته باشد.

کلیدواژه ها:

α-Amylase ، Electrolyte leakage ، Seed aging ، Sesame germination ، Vigor index ، آلفا آمیلاز ، پیری بذر ، جوانه زنی کنجد ، شاخص بنیه ، نشت الکتریکی