تحلیل ساختاری شبکه ریسک در پروژه های عمرانی شهری با رویکرد مدل سازی ساختاری تفسیری (ISM) و تحلیل MICMAC

پروژه های عمرانی شهری به عنوان سیستم های اجتماعی–فنی پیچیده و چندلایه، تحت تاثیر شبکه ای از ریسک های درهم تنیده قرار دارند که تعاملات غیرخطی میان آن ها می تواند به اثرات سرایتی در زمان، هزینه، کیفیت و مشروعیت اجتماعی منجر شود. با وجود چارچوب های استاندارد مدیریت ریسک مانند PMBOK (PMI, ۲۰۲۱) و ISO ۳۱۰۰۰ (ISO, ۲۰۱۸)، بسیاری از رویکردهای اجرایی همچنان مبتنی بر تحلیل خطی احتمال–اثر هستند و توانایی تبیین ساختار علی و شناسایی متغیرهای پیشران در شبکه ریسک را ندارند. این محدودیت موجب تمرکز بر پیامدها به جای عوامل بنیادین و تخصیص غیربهینه منابع کنترلی می شود. هدف این پژوهش، توسعه یک روش تحلیل ساختاری مبتنی بر نظریه پیچیدگی برای مدل سازی شبکه ریسک در پروژه های عمرانی شهری و شناسایی نقاط اهرمی مداخله مدیریتی است. از این رو، با مرور هدفمند ادبیات بین المللی (۲۰۱۰–۲۰۲۵)، ۳۵ ریسک استخراج شد و پس از اجرای دو مرحله دلفی با ۱۸ خبره (CVR>۰.۴۹; W=۰.۷۲)، ۲۱ ریسک کلیدی انتخاب گردید. روابط علی بین ریسک ها با مدل سازی ساختاری تفسیری (ISM) تعیین و ماتریس دستیابی نهایی تشکیل شد. سپس تحلیل MICMAC برای محاسبه قدرت نفوذ و وابستگی هر ریسک و طبقه بندی ساختاری انجام گرفت. نتایج نشان داد شبکه ریسک شامل ۱۵۴ رابطه علی با تراکم ۰.۳۳ است که وابستگی ساختاری متوسط تا بالایی را نشان می دهد. ریسک های کمبود منابع مالی، نوسانات اقتصادی و فشارهای سیاسی در پایین ترین سطح سلسله مراتبی قرار دارند و بیشترین قدرت نفوذ را دارا هستند. تحلیل حساسیت نشان داد حذف ریسک کمبود منابع مالی موجب کاهش ۳۰ درصدی روابط شبکه و ۱۸ درصدی وابستگی سیستم می شود که نقش اهرمی این متغیر را تایید می کند. این پژوهش با ارائه چارچوب تلفیقی ISM–MICMAC در بستر نظریه پیچیدگی، تحلیل ریسک را از رویکرد خطی به ساختاری شبکه ای تبدیل کرده و امکان تمرکز تصمیم گیری بر متغیرهای پیشران را فراهم می سازد؛ رویکردی که می تواند تاب آوری، کارایی تخصیص منابع و حکمرانی پروژه های عمرانی شهری را بهبود بخشد.

کلیدواژه ها:

مدیریت ریسک پروژه ، پروژه های عمرانی شهری ، مدل سازی ساختاری تفسیری(ISM) ، تحلیل میکمک (MICMAC)