روستا و کارکردهای آن در ایران؛ تحلیل ساختاری–اقتصادی بر پایه منابع متقدم (قرون سوم تا پنجم هجری قمری)

روستا در ایران سده های نخستین، یکی از بنیادی ترین واحدهای سازمان فضایی، اقتصادی و اجتماعی به شمار می آمد و بخش عمده تولید کشاورزی، تامین مالی دولت ها و پایداری جمعیتی جامعه بر آن استوار بود. با این حال، در بخش قابل توجهی از مطالعات تاریخ نگاری، روستا یا در حاشیه روایت های سیاسی و شهری قرار گرفته یا بدون تمرکز زمانی مشخص و چارچوب تحلیلی منسجم بررسی شده است. مقاله حاضر با تمرکز بر قرون سوم تا پنجم هجری قمری، به بررسی ساختار و کارکردهای روستا در ایران می پردازد و می کوشد جایگاه آن را در سامان اقتصادی و اجتماعی این دوره تبیین کند. روش پژوهش، تاریخی–تحلیلی و مبتنی بر بررسی انتقادی منابع متقدم جغرافیایی، تاریخی و اقتصادی است. داده های پژوهش از آثاری چون مقدسی، اصطخری، ابن حوقل و بلاذری استخراج و در چارچوبی مفهومی سامان دهی شده است. تمرکز اصلی مقاله بر تحلیل ساختار فضایی و جمعیتی روستا، نقش آن در تولید کشاورزی و نظام خراج، و رابطه متقابل روستا و شهر است. یافته های پژوهش نشان می دهد که روستا در قرون سوم تا پنجم هجری، نهادی ایستا و صرفا تولیدی نبوده، بلکه ساختاری پویا و چندکارکردی داشته که نقشی فعال در پایداری نظام اقتصادی، بازتولید اجتماعی و انسجام فضایی ایران اسلامی ایفا می کرده است. این پژوهش با محدودسازی دامنه زمانی و اتکا بر منابع اصیل، می کوشد خلا موجود در مطالعات تاریخ روستا را تا حدی جبران کند.

کلیدواژه ها:

روستا ، روستانشینی ، ایران اسلامی ، قرون سوم تا پنجم هجری ، نظام خراج ، ساختار اقتصادی.