باز اندیشی در مفهوم قصد مجرمانه در جرایم سایبری

گسترش فناوری های اطلاعاتی و شکل گیری فضای سایبری موجب تحول در شیوه ارتکاب جرم و در نتیجه، ایجاد چالش هایی در تحلیل مفاهیم بنیادین حقوق کیفری شده است. یکی از مهم ترین این مفاهیم، قصد مجرمانه یا عنصر روانی جرم است که در حقوق کیفری کلاسیک بر پایه آگاهی و اراده مرتکب نسبت به رفتار و نتیجه مجرمانه تعریف شده است. با این حال، ویژگی هایی مانند غیرمادی بودن داده ها، ناشناس بودن کاربران، پیچیدگی فنی سامانه های دیجیتال، استفاده از الگوریتم ها و ابزارهای خودکار و همچنین گستره فراملی جرایم سایبری موجب شده است احراز علم و اراده مرتکب با دشواری های جدی مواجه گردد. پژوهش حاضر با رویکردی توصیفی-تحلیلی و با بهره گیری از منابع حقوقی داخلی و خارجی، به بررسی مبانی نظری قصد مجرمانه در حقوق کیفری کلاسیک، ویژگی های خاص جرایم سایبری، چالش های احراز عنصر روانی در این حوزه و رویکرد نظام های حقوقی مختلف پرداخته است. نتایج پژوهش نشان داد که تفسیر سنتی از سوءنیت برای تحلیل بسیاری از رفتارهای سایبری کافی نیست و لازم است مفهوم قصد مجرمانه در پرتو مفاهیمی همچون علم به خطر دیجیتال، پذیرش ریسک فناورانه و نقش طراحی و بهره برداری از سامانه های الگوریتمی بازاندیشی شود. همچنین بررسی تطبیقی نشان داد که نظام های حقوقی مختلف با بهره گیری از مفاهیم متفاوتی همچون intention، recklessness و dol éventuel تلاش کرده اند این چالش ها را مدیریت کنند. در نهایت، پژوهش حاضر بر ضرورت بازنگری در رویکرد قانون گذاری ایران در زمینه تبیین دقیق تر عنصر روانی در جرایم سایبری تاکید می کند.

کلیدواژه ها:

جرایم سایبری ، قصد مجرمانه ، عنصر روانی جرم ، علم به خطر دیجیتال ، مسئولیت کیفری ، حقوق کیفری تطبیقی.