تحلیل طبقاتی و بازنگری طبقه متوسط جدید بعد از سی سال

طبقه متوسط جدید یکی از مهم ترین پیامدهای فرایند نوسازی و گسترش مناسبات اقتصادی، اجتماعی و اداری در ایران معاصر است که از دهه ۱۳۳۰ به تدریج شکل گرفت و با توسعه آموزش عالی، گسترش دیوان سالاری، رشد بخش های صنعتی و خدماتی و افزایش مشاغل تخصصی، حرفه ای و مدیریتی توسعه یافت. این طبقه در تحولات اجتماعی و سیاسی ایران معاصر نقشی مهم ایفا کرده و از طریق برخورداری از تحصیلات، تخصص، مشاغل حرفه ای، درآمد و سبک زندگی متمایز، جایگاهی ویژه در ساختار اجتماعی کشور به دست آورده است. هدف مقاله حاضر بازنگری وضعیت طبقه متوسط جدید ایران با فاصله زمانی حدود سه دهه و مقایسه ویژگی ها و موقعیت این طبقه در دوره شکل گیری و تثبیت آن با وضعیت آن در دهه ۱۴۰۰ است. یافته های مقایسه ای نشان می دهد که اگرچه از نظر کمی، جمعیت شاغلان برخوردار از ویژگی های طبقه متوسط جدید در مقایسه با دهه ۱۳۶۰ افزایش یافته و سهم مشاغل تخصصی، حرفه ای و خدماتی نیز گسترش پیدا کرده است، اما مهم ترین تحول سه دهه اخیر، شکل گیری نوعی تحرک اجتماعی نزولی در بخش قابل توجهی از این طبقه به لحاظ وضعیت اقتصادی است. هم زمان، گسترش اقتصاد رانتی و مهاجرت بخشی از نیروهای متخصص و تحصیل کرده نیز یکی دیگر از پیامدهای این وضعیت است. بر این اساس، طبقه متوسط جدید ایران در دهه ۱۴۰۰، اگرچه از نظر فرهنگی و تحصیلی همچنان از ظرفیت اجتماعی قابل توجهی برخوردار است، اما از نظر اقتصادی با فرایند تضعیف و در برخی لایه ها با خطر سقوط طبقاتی مواجه شده است؛ تحولی که می تواند بر ظرفیت این طبقه برای ایفای نقش تاریخی خود در فرایند توسعه اجتماعی و اقتصادی ایران تاثیرگذار باشد.

کلیدواژه ها:

طبقه ، طبقه متوسط ، بورژوازی ، لومپن بورژوازی ، تحرک اجتماعی ، قشربندی اجتماعی