مدیریت حقوقی ریسک در قراردادهای هوشمند مبتنی بر هوش مصنوعی؛ تحلیل تطبیقی در حقوق ایران و اسناد بین المللی

گسترش روزافزون هوش مصنوعی و فناوری های مبتنی بر بلاک چین، مفهوم سنتی قراردادها را با تحولاتی بنیادین مواجه ساخته و زمینه شکل گیری قراردادهای هوشمند را فراهم کرده است. این دسته از قراردادها، با اتکا بر اجرای خودکار تعهدات و کاهش مداخله انسانی، ضمن افزایش سرعت، شفافیت و کارآمدی روابط قراردادی، مخاطرات حقوقی جدیدی از جمله ابهام در احراز اراده واقعی طرفین، تخصیص مسئولیت ناشی از تصمیم گیری های الگوریتمی، امنیت سایبری، حمایت از داده های شخصی، اعتبار شروط قراردادی و نحوه جبران خسارت را ایجاد کرده اند. پژوهش حاضر با هدف ارائه الگویی برای مدیریت حقوقی ریسک در قراردادهای هوشمند مبتنی بر هوش مصنوعی، به بررسی تطبیقی مبانی و سازوکارهای حقوقی حاکم بر این قراردادها در نظام حقوقی ایران، مقررات اتحادیه اروپا و اسناد بین المللی می پردازد. روش تحقیق، توصیفی–تحلیلی و مبتنی بر مطالعات کتابخانه ای و تحلیل تطبیقی منابع حقوقی، قوانین، رویه های تقنینی و اسناد بین المللی است. یافته های پژوهش نشان می دهد که اگرچه قواعد عمومی قراردادها در حقوق ایران ظرفیت نسبی برای پذیرش قراردادهای هوشمند را داراست، اما فقدان مقررات اختصاصی در حوزه شخصیت حقوقی سامانه های هوش مصنوعی، معیارهای انتساب مسئولیت، مدیریت ریسک های فناورانه و تضمین امنیت حقوقی، موجب بروز خلاهای تقنینی قابل توجه شده است. در مقابل، رویکردهای نوین اتحادیه اروپا، به ویژه در حوزه تنظیم گری هوش مصنوعی و حکمرانی داده، چارچوبی نظام مند برای پیشگیری و مدیریت ریسک های قراردادی ارائه کرده اند. نتیجه پژوهش بیانگر آن است که توسعه یک نظام حقوقی مبتنی بر مدیریت پیشگیرانه ریسک، شناسایی مسئولیت مبتنی بر سطح مخاطره، تدوین استانداردهای فنی و حقوقی برای طراحی و اجرای قراردادهای هوشمند و اصلاح قوانین داخلی با الهام از استانداردهای بین المللی، می تواند ضمن افزایش امنیت حقوقی و اعتماد مشروع طرفین، زمینه بهره برداری موثر از فناوری های نوین قراردادی را در نظام حقوقی ایران فراهم سازد.

کلیدواژه ها:

مدیریت حقوقی ریسک ، قراردادهای هوشمند ، هوش مصنوعی ، حقوق قراردادها ، حقوق تطبیقی ، اتحادیه اروپا