عوامل و پیامدهای تطورات تاریخی اندیشه مهدویت در اسماعیلیه

بر اساس پژوهش های تاریخی، اندیشه مهدویت یکی از بنیادی ترین آموزه های تشیع است که نقش مهمی در شکل دهی باورهای کلامی، سیاسی و اجتماعی مسلمانان داشته است. در این میان اسماعیلیه، از شاخه های موثر تشیع است که برداشت های متنوع و متحولی از مفهوم مهدویت ارائه داده است. اما آنچه با مروری گذرا از بررسی های مورخین به دست می آید خلا تحقیقی آشکار در سیر اندیشه مهدویت در اسماعیلیان از آغاز تاکنون است. این خلا، نویسندگان مقاله را با این مسئله مواجه کرده که دگرگونی های تاریخی این اندیشه از آغاز تا حال حاضر در زمینه های سیاسی، اجتماعی، اعتقادی، فرهنگی و... چه بوده؟ در همین راستا مهم ترین سوالی که این پژوهش با آن مواجه شده این بوده که عوامل این دگرگونی ها چیست و تحولات ایجاد شده چه پیامدهایی داشته است. رویکرد نویسندگان مقاله در پاسخ به مسئله و سوالات مذکور بر پایه منابع اصیل تاریخی و کلامی اسماعیلیان به روش توصیفی – تحلیلی و کتابخانه ای این نتایج را داشته است: اولا؛ اندیشه مهدویت در اسماعیلیه جز در پیوند با بستر تاریخی هر دوره قابل درک نیست. همچنین این اندیشه بیش از آن که مفهومی آخرالزمانی باشد، سازوکاری برای تداوم هدایت دینی و بازسازی اجتماعی است؛ ثانیا؛ این اندیشه در میان اسماعیلیه مفهومی ثابت نداشته، بلکه در تعامل با شرایط بیرونی و نیازهای درونی جامعه بازتولید شده و گرایش های آن در دوره های مختلف از «باور به غیبت و انتظار» در آغاز دعوت، به «مهدویت انقلابی»، «مهدویت سیاسی و حکومتی»، «مهدویت فلسفی و باطنی» و سرانجام در دوره معاصر در قالب «مهدویت اصلاحگر و تمدنی» تحول یافته است.

کلیدواژه ها:

مهدویت ، اسماعیلیه ، تطور تاریخی ، فاطمیان ، قرمطیان ، نزاریان ، امام زنده