امکان سنجی ظهور اصل شفافیت الگوریتمی به عنوان اصل بنیادین حقوق قراردادها

گسترش روزافزون هوش مصنوعی و الگوریتم های تصمیم گیر، ساختار سنتی حقوق قراردادها را با چالش های اساسی مواجه ساخته است. امروزه بخش قابل توجهی از فرآیندهای انعقاد، اجرا و خاتمه قراردادها توسط سامانه های هوشمند و الگوریتم های مبتنی بر داده انجام می شود، الگوریتم هایی که در بسیاری از موارد از شفافیت کافی برخوردار نبوده و به عنوان «جعبه سیاه» عمل می کنند. این وضعیت، پرسش بنیادینی را مطرح می کند که آیا شفافیت الگوریتمی می تواند به عنوان یکی از اصول بنیادین حقوق قراردادها شناسایی شود یا خیر. پژوهش حاضر با هدف امکان سنجی ظهور اصل شفافیت الگوریتمی در حقوق قراردادها و تبیین جایگاه آن در نظام حقوق خصوصی انجام شده است. روش تحقیق، توصیفی تحلیلی و با بهره گیری از منابع کتابخانه ای، اسناد بین المللی، مقررات نوین هوش مصنوعی و مطالعات حقوق تطبیقی است. یافته های پژوهش نشان می دهد که اگرچه اصول سنتی حقوق قراردادها، مانند آزادی قراردادها، حسن نیت، انصاف و لزوم قراردادها، همچنان مبنای روابط قراردادی هستند، اما پاسخگویی کامل به چالش های ناشی از تصمیمات الگوریتمی بدون پذیرش اصل شفافیت الگوریتمی امکان پذیر نیست. این اصل با تضمین رضایت آگاهانه، کاهش عدم تقارن اطلاعاتی، افزایش قابلیت توضیح تصمیمات خودکار، تقویت مسئولیت پذیری ارائه دهندگان سامانه های هوشمند و حمایت از طرف ضعیف قرارداد، می تواند نقش موثری در تحقق عدالت قراردادی ایفا کند. همچنین بررسی روندهای تقنینی، به ویژه در اتحادیه اروپا، نشان می دهد که شفافیت، پاسخگویی و قابلیت توضیح سامانه های هوش مصنوعی به تدریج در حال تبدیل شدن به استانداردهای الزام آور حقوقی هستند. با وجود چالش هایی نظیر حمایت از اسرار تجاری، پیچیدگی فنی الگوریتم ها و فقدان مقررات اختصاصی، ظرفیت های حقوقی و فناورانه موجود، امکان شناسایی تدریجی اصل شفافیت الگوریتمی را فراهم کرده است. در نتیجه، این پژوهش بر این دیدگاه تاکید دارد که اصل شفافیت الگوریتمی در حال گذار از یک مفهوم اخلاقی و فنی به یک اصل نوظهور حقوقی است و می تواند در آینده، در کنار اصول کلاسیک حقوق قراردادها، به عنوان یکی از اصول بنیادین حاکم بر قراردادهای دیجیتال و هوشمند مورد پذیرش قرار گیرد.

کلیدواژه ها:

شفافیت الگوریتمی ، هوش مصنوعی ، حقوق قراردادها ، قراردادهای دیجیتال ، عدالت قراردادی ، مسئولیت الگوریتمی