مطالعه تطبیقی شخصیت حقوقی هوش مصنوعی از منظر فقه امامیه و حقوق نوین

تحولات شتابان در حوزه فناوری های هوش مصنوعی، نظام های حقوقی و فقهی را با پرسش های بنیادینی در زمینه ماهیت شخصیت حقوقی این سامانه ها مواجه ساخته است. مقاله حاضر با رویکردی تحلیلی–تطبیقی، مسئله امکان یا عدم امکان اعطای شخصیت حقوقی به هوش مصنوعی را از منظر فقه امامیه و حقوق نوین بررسی می کند. هدف اصلی پژوهش، تبیین مبانی نظری شخصیت حقوقی در فقه اسلامی و حقوق معاصر و ارزیابی ظرفیت آنها برای پاسخگویی به چالش های ناشی از ظهور سامانه های هوشمند است. روش تحقیق مبتنی بر تحلیل مفهومی، بررسی ادله فقهی، مطالعه تطبیقی نظام های حقوقی معاصر و نقد دیدگاه های موافق و مخالف است.یافته های پژوهش نشان می دهد که در فقه امامیه، شخصیت حقیقی مبتنی بر عقل، اراده و اهلیت تکلیف است و از این منظر، هوش مصنوعی فاقد شرایط لازم برای برخورداری از شخصیت حقیقی می باشد. با این حال، ظرفیت نظریه اعتبار عقلایی و پذیرش نهادهای اعتباری در فقه، امکان شناسایی نوعی شخصیت حقوقی محدود و کارکردی را در برخی حوزه ها فراهم می سازد. در حقوق نوین نیز اگرچه نظریه شخص الکترونیکی در برخی محافل علمی مطرح شده است، اما غالب نظام های حقوقی بین المللی همچنان بر اصل مسئولیت انسانی و عدم اعطای شخصیت مستقل به هوش مصنوعی تاکید دارند.نتیجه پژوهش حاکی از آن است که نه پذیرش شخصیت کامل برای هوش مصنوعی و نه انکار مطلق هرگونه اعتبار حقوقی برای آن، پاسخگوی نیازهای نظام حقوقی معاصر نیست، بلکه الگوی مطلوب، شناسایی شخصیت حقوقی محدود، تبعی و کارکردی است که صرفا در راستای تنظیم روابط حقوقی، تسهیل جبران خسارت و حفظ نظم اجتماعی به کار گرفته شود. این الگو ضمن حفظ مبانی انسان محور فقه امامیه، امکان هم سویی نظام حقوقی با تحولات فناوری را نیز فراهم می سازد.

کلیدواژه ها:

هوش مصنوعی ، شخصیت حقوقی ، فقه امامیه ، حقوق نوین ، مسئولیت حقوقی ، اعتبار عقلایی