روش شناسی مناظرات امام رضا علیه السلام: تبیین مبانی گفتمان عقلانی و بین الادیانی در فرهنگ اسلامی

در بستر فکری پویای عصر مامون عباسی که با اوج یافتن نهضت ترجمه و تضارب گسترده آرای کلامی و فلسفی سرآمد شد، مناظرات امام رضا علیه السلام به عنوان رویدادهای گفتمانی و اثرگذار در تاریخ اندیشه اسلامی شناخته می شود. با وجود اهمیت این مناظرات، اغلب پژوهش های پیشین بر جنبه های تاریخی یا محتوایی تمرکز داشته و تحلیل روش شناختی آن ها به مثابه یک نظام منسجم گفتمانی، مغفول مانده است. ازاین رو، پژوهش حاضر در پی تبیین مبانی معرفتی و راهبردهای استدلالی مناظرات امام رضا علیه السلام و نقش آن ها در تولید و تثبیت یک گفتمان عقلانی و بین الادیانی در فرهنگ اسلامی است. این مقاله با بهره گیری از تحلیل گفتمان انتقادی و تحلیل محتوای کیفی متون مناظرات، عمدتا منقول در عیون اخبار الرضا علیه السلام، ساختار استدلال ها و منطق درونی گفتگوها را بررسی می کند. یافته ها نشان می دهد که گفتمان رضوی بر سه مبنای معرفتی «اصالت عقل به مثابه داور مشترک»، «الزام استدلالی مبتنی بر متون مقدس طرف مقابل» و «تکیه بر مشترکات فطری و وجدانی» استوار است که در قالب راهبردهایی چون «پرسشگری سقراطی»، «برهان خلف» و «اصل انصاف در تقریر و نقد» عینیت می یابد. این راهبردها، اگرچه فی نفسه ابزارهایی عامند، اما در گفتمان رضوی درون افق معنایی توحیدمحور سامان یافته و کارکردی متمایز می یابند. در این چارچوب، مرجعیت معرفتی امام نه به عنوان یک پیش فرض کلامی ازپیش مسلم گرفته شده، بلکه به مثابه یک کارکرد گفتمانی تولیدشده و تثبیت شونده در فرآیند گفتگو تحلیل می شود. در نتیجه، این روش شناسی الگویی منسجم از عقلانیت گفتگومحور ارائه داده و بر شکل گیری سنت عقل گرای کلام امامیه اثرگذار بوده است.

کلیدواژه ها:

امام رضا علیه السلام ، روش شناسی مناظره ، گفتمان عقلانی ، گفتگوی بین الادیانی ، تحلیل گفتمان انتقادی ، کارکردهای گفتمانی مرجعیت