تاریخ ادبیات حدیث قدسی تا سده 12ق

حدیث قدسی یکی از گونه های ویژه در میراث حدیثی مسلمانان است که در آن سخنی از جانب خداوند متعال به واسطه پیامبر اکرم صل الله علیه و آله و سلم نقل می گردد، بی آن که در شمار قرآن کریم قرار گیرد. با وجود حضور این روایات در منابع متقدم‘ اصطلاح حدیث قدسی و نگارش آثار مستقل درباره آن، تنها از سده 6ق به بعد رواج یافت و در طول چند قرن، به تدریج به یک گونه ادبی مستقل بدل شد. پرسش های بنیادینی که در این زمینه مطرح است‘ آن است که چرا مسلمانان تا سده های نخست‘ این دسته از روایات را نه با عنوانی مستقل می شناختند و نه مجموعه ای اختصاصی درباره آن تدوین کردند؛ و چه عواملی موجب شد که از قرون میانی به بعد‘ هم اصطلاح حدیث قدسی پدید آید و هم تالیفات فراوانی درباره آن شکل گیرد. رساله حاضر با عنوان تاریخ ادبیات حدیث قدسی تا سده 12ق می کوشد، با اتخاذ روی کرد تاریخ ادبیات و بهره گیری از روش گونه شناسی تاریخی، روند پدیدآمدن و تحول این گونه حدیثی را بررسی کند. روشی که تحلیلی-تاریخی با تمرکز بر سیر تحول ساختار متن نیز دانسته شده است. بدین منظور، نخستین مجموعه های مستقل حدیث قدسی شناسایی، طبقه بندی و تحلیل شده و سپس عوامل کلامی، عرفانی و اجتماعی موثر در پیدایش، استمرار و تحول آن تا سده 12ق واکاوی می شود. فرضیه اصلی تحقیق این است که ظهور و گسترش ادبیات حدیث قدسی پاسخی به نیازهای معنوی و کلامی جدید در جوامع اسلامی بوده و جریان های عرفانی و اخلاقی در استمرار و تنوع یابی آن نقشی اساسی ایفا کرده اند. اهمیت این پژوهش در آن است که برای نخستین بار، به ارائه یک دسته بندی منسجم و گونه شناسانه در کنار ارائه ماخذشناسی جامع و تحلیلی از آثار مستقل حدیث قدسی می پردازد. دستاورد اصلی رساله، ارائه یک چارچوب تاریخی-انتقادی برای طبقه بندی آثار حدیث قدسی و تبیین تحولات سبکی و محتوایی آن است. نتیجه اصلی مطالعه آن است که علت موجده این گونه ادبی، تلاقی دو ضرورت بود: نیاز کلامی اشاعره در برابر کرامیه؛ و علت مبقیه آن، اهتمام جریان های عرفانی در استمرار و تنوع بخشی این گونه بود. نهادینه شدن نهایی آن نیز در سده یازدهم با ورود نهاد رسمی تشیع و تدوین الجواهر السنیه حر عاملی محقق شد.. یافته های مطالعه نشان می دهد که گذار از سیالیت و پراکندگی روایات «قال الله» در جوامع حدیثی متقدم (سده های نخست تا پنجم ق)، به نهادینه شدن ژانر حدیث قدسی در سنت امامیه (سده یازدهم ق)، محصول تقابل و تعامل رویکردهای محدثان و فقیهانی که دغدغه اصلی شان اعتبار سندی، نقد رجالی و انسجام فقهی در سده های ششم تا دهم قمری بوده است.

کلیدواژه ها:

حدیث قدسی ، تاریخ ادبیات ، تدوین حدیث ، کلام الهی ، گونه شناسی تاریخی.