مکان یابی دهکده گردشگری با استفاده از سامانه های اطلاعات جغرافیایی و روش های تصمیم گیری چندمعیاره در شهرستان مهدیشهر

سابقه و هدف: گردشگری یکی از بزرگ ترین صنایع جهان است و رشد سریع آن باعث شده است که این صنعت بخش قابل توجهی از ارزش کل تجارت جهانی را به خود اختصاص دهد. بر اساس گزارش های سازمان جهانی گردشگری، گردشگری نقشی کلیدی در توسعه پایدار اقتصادی و اجتماعی کشورها ایفا می کند و انتظار می رود در آینده نزدیک به بزرگ ترین صنعت جهان بدل شود. ایران نیز با دارا بودن جاذبه های گسترده و متنوع بالقوه در حوزه گردشگری، پتانسیل بالایی برای توسعه این صنعت دارد. در این میان، جاذبه های گردشگری شهری، به ویژه در سطح شهرهای بزرگ، به عنوان یکی از مولفه های اصلی توسعه گردشگری مطرح می شوند. این جاذبه ها می توانند با ایجاد فرصت های شغلی، افزایش درآمدهای محلی و بهبود زیرساخت های شهری، نقش مهمی در رونق اقتصادی، پایداری اجتماعی و حفظ هویت فرهنگی ایفا کنند. هدف پژوهش حاضر بررسی امکان مکانیابی دهکده گردشگری در شهرستان مهدیشهر برای توسعه پایدار و جلوگیری از ساخت وسازهای پراکنده که بافت فرهنگی، اجتماعی و زیست محیطی منطقه را تهدید می کند. با توجه به پتانسیل های گردشگری منطقه و تجربه های پراکندگی توسعه، مطالعه به دنبال ایجاد چارچوبی تصمیم گیرانه است تا بتوان گزینه های مکانی مطلوب برای دهکده گردشگری را شناسایی و ارزیابی کرد. در این راستا، از ترکیب سامانه های اطلاعات جغرافیایی (GIS) و روش های تصمیم گیری چندمعیاره (MCDM) استفاده شد تا مکانیابی به طور جامع و کارا انجام گیرد.مواد و روش­ها: استقرار استان سمنان در میانه راه استان­های تهران و خراسان رضوی و همچنین پیوندگاه شرق و مرکز کشور، موقعیت و جایگاه ویژه­ای از دیرباز برای این استان به همراه داشته است. به جز جایگاه ویژه ارتباطی، به لحاظ طبیعی، قرارگیری در پیوندگاه دو اقلیم متفاوت کشور و در دامنه رشته کوه­های البرز، تنوع خاص اقلیمی و چشم­اندازهای طبیعی را برای استان به همراه داشته است. شهرستان مهدیشهر(نام دیگر سنگسر) یکی از شهرستان های استان سمنان واقع در شمال ایران می باشد. در این پژوهش، برای دستیابی به اهداف، از ۳۰ متخصص با تخصص های گوناگون استفاده شده است. با توجه به این موضوع، ۳۰ خبره در حوزه های گردشگری، شهرسازی، برنامه ریزی منطقه ای، جغرافیای طبیعی و منابع طبیعی انتخاب شده و عوامل موثر در انتخاب مکان مناسب برای ایجاد دهکده گردشگری تهیه گردید و در مرحله بعد به هر عامل به صورت دو به دو امتیاز داده شد. پس از شناسایی عوامل آسیب پذیری، از فرایند تحلیل سلسله مراتبی (AHP) برای تحلیل و ارزیابی کیفیت و شدت این عوامل استفاده شد. در این مرحله، معیارهای آسیب پذیری بر اساس اهمیت و ارتباط آن ها با وضعیت شهرستان وزن دهی می شوند. این روش به تحلیل هر معیار بر پایه مقایسه های زوجی و در نهایت به تحلیل ارزیابی ها می انجامد. برای این منظور، داده های مکانی مرتبط با کاربری اراضی، زیرساخت های گردشگری، دسترسی ها و معیارهای زیست محیطی گردآوری شد. رویکرد ترکیبی Delphi و تحلیل سلسله مراتبی AHP برای رتبه بندی گزینه های مکانی به کار گرفته شد. این فرایند به طور گام به گام سه هدف کلیدی را دنبال می کند: ۱) استخراج معیارهای کلیدی موثر بر توسعه پایدار دهکده گردشگری، ۲) وزن دهی به این معیارها با رویکرد تخصصی و اجماع گرایانه از طریق دلفی و AHP، و ۳) ارزیابی مکان های پیشنهادی با تکیه بر GIS برای سنجش دسترسی، جذابیت منظر، ظرفیت پذیرش گردشگران و پایداری زیست محیطی.یافته ها: تحلیل GIS نشان داد که محدودیت های مربوط به محیط طبیعی به ویژه توپوگرافی و وضعیت زیرساخت ها در محدوده های مختلف، نقش تعیین کننده ای در جذب سرمایه گذاری و توسعه دهکده ها دارند. فرایند چندمعیاره، با تلفیق معیارهای دسترسی، جذابیت منظر، ظرفیت پذیرش، پایداری زیست محیطی و محدودیت های محیطی، به شناسایی مناطق با بالاترین پتانسیل توسعه گردشگری انجامید. بر اساس معیارهای مورد بررسی، معیار محیط طبیعی بیشترین امتیاز را به خود اختصاص داده است به طوری که ۴/۰ اهمیت این معیار در بین معیارهای مورد بررسی است. معیار کالبدی و زیربنایی نیز با ۲۸/۰ وزن، کمترین میزان اهمیت را داراست. در بین معیارهای محیط طبیعی، عدم آسیب­پذیری هنگام بروز سوانح طبیعی بیشترین میزان اهمیت را داراست. به طوری که این معیار در بین ۱۳ معیار محیط طبیعی با وزن ۱۷۳/۰ بیشترین اهمیت را به خود اختصاص داده است. همچنین معیار شرایط اقلیمی در بین زیرمعیارهای محیط طبیعی کمترین اهمیت را دارد. در شاخص کالبدی و زیربنایی، مالکیت اراضی بیشترین اهمیت را با ضریب ۲۴۶/۰ به خود اختصاص داده است. با توجه به این که مکان یابی باید در مکانی باشد که جزء اراضی ملی بوده و مالکیت شخصی نداشته باشد، اهمیت بسزایی دارد. در معیار گردشگری نیز فاصله از مراکز گردشگرفرست با ضریب ۱۶۸/۰ بیشترین اهمیت را دارد. نهایتا از بین گزینه های پیشنهادی، سه گزینه برای احداث دهکده گردشگری در نظر گرفته شد و با بازدید میدانی و تدقیق دقیق تر، گزینه شماره ۱ واقع در موقعیت میانی راه شهمیرزاد به کیاسر و در جنوب محدوده روستای ده صوفیان به عنوان بهترین گزینه انتخاب شد. این گزینه با توجه به ترکیب فاکتورهای دسترسی مناسب، طیف منظره زیبا، ظرفیت پذیرش گردشگران و سازگاری با محدودیت های محیطی، مطلوب تر از سایر گزینه ها تشخیص داده شد.نتیجه گیری: یافته ها نشان می دهند که به رغم وجود پتانسیل های بالای گردشگری در شهرستان مهدیشهر، محدودیت های زیست محیطی و زیرساختی می تواند موانع جدی برای توسعه پایدار ایجاد کند. استفاده از چارچوبGIS–MCDM امکان ارزیابی یکپارچه و مقایسه ای گزینه ها را فراهم نموده و می تواند به تصمیم گیران محلی در تعیین مکان های مناسب برای توسعه گردشگری پایدار کمک کند. نقش روش های دلفی و AHP در کاهش عدم قطعیت و دستیابی به اجماع متخصصان از اهمیت بالایی برخوردار است و کاربری آن ها در ترکیب با GIS، مزیت های تصمیم گیری چندمعیاره را تقویت می کند.

کلیدواژه ها:

گردشگری ، سیستم اطلاعات جغرافیایی ، توسعه پایدار ، جاذبه های گردشگری ، تصمیم گیری چند معیاره