مکانیابی، طراحی و توصیه کاشت گونه های گیاهی پارک برون شهری، با رویکرد اکولوژیکی پارامتریک، مطالعه موردی آذربایجان غربی، منطقه مارمیشو

خلاصه مبسوطمکانیابی، طراحی و توصیه کاشت گونه های گیاهی پارک برون شهری، با رویکرد اکولوژیکی پارامتریک، مطالعه موردی آذربایجان غربی، منطقه مارمیشومقدمهبا توجه به افزایش گسترش شهرها و نیاز به فضای سبز برای بهبود شرایط زیست محیطی، ایجاد پارک های برون شهری به ویژه در نواحی صنعتی و نیمه صنعتی اهمیت زیادی دارد. این پارک ها به عنوان فضاهای سبز تفریحی و همچنین زیست محیطی، می توانند به طور موثری در کاهش آلودگی، تعدیل دما و افزایش تنوع زیستی نقش ایفا کنند. از این رو، مکانیابی و طراحی این پارک ها با استفاده از رویکردهای علمی و دقیق برای هر منطقه خاص ضروری است. منطقه مارمیشو در آذربایجان غربی به دلیل ویژگی های خاص اقلیمی و اکولوژیکی به عنوان منطقه ای مناسب برای مطالعه انتخاب شد. این منطقه به دلیل تغییرات اقلیمی، تخریب ها و شرایط ادافیکی خاص نیازمند طراحی پارک جنگلی است که با شرایط اکولوژیکی منطقه تطابق داشته باشد. این تحقیق به تحلیل داده های میدانی، شناسایی گروه های فلورستیکی و پیشنهاد کاشت گونه های گیاهی بومی و مقاوم به شرایط محیطی منطقه می پردازد.مواد و روشهامنطقه مورد مطالعهمنطقه مطالعاتی در استان آذربایجان غربی، منطقه دره مارمیشو در ۴۵ کیلومتری شمال غربی شهرستان ارومیه در میان دره ای طولانی به مساحت ۱۸۴ کیلومتر مربع گردیده و موقعیت آن به عرض ۳۴ درجه و ۳۷ دقیقه تا ۳۷ درجه ۳۶ دقیقه شمالی و به طول ۴۴ درجه ۳۶ دقیقه تا ۴۴ درجه ۴۲ دقیقه شرقی و با ارتفاع ۱۶۰۰-۱۸۰۰ متر از سطح دریا و با شیب ۳۰-۶۰ درصد می باشد.روش مطالعهتوسعه پارک های برون شهری به ویژه در نواحی با ویژگی های اکولوژیکی خاص نظیر منطقه مارمیشو، نیازمند استفاده از تحلیل های دقیق محیطی و توصیه های علمی جهت بهبود پوشش گیاهی و رسیدن به اکوسیستم پایدار است. هدف اصلی این تحقیق، مکانیابی مناسب ترین عرصه ها برای کاشت گونه های گیاهی بومی و مقاوم به شرایط محیطی خاص منطقه، به ویژه در زمینه های تغییرات اقلیمی و روند تخریبی منطقه است. برای نیل به اهداف تحقیق، از تحلیل تطابقی غیرجهت دار (DCA) برای شناسایی گروه های فلورستیکی و مدل ارزیابی چندمعیاره (MCE) برای تعیین نواحی بهینه برای کاشت استفاده شد. همچنین مدل وزنی خطی (WLC) برای توصیه کاشت گونه های گیاهی بر اساس اولویت های اکولوژیکی و محیطی منطقه مارمیشو پیشنهاد گردید. در نهایت، نتایج به دست آمده، راهکارهایی برای بهینه سازی طراحی پارک جنگلی و بهبود پوشش گیاهی منطقه ارائه شد.نتایجتحلیل DCAتحلیل تطابقی غیرجهت دار (DCA) برای شناسایی گروه های فلورستیکی و ارتباط آن ها با ویژگی های محیطی مانند نوع خاک، آلودگی و شرایط رطوبت استفاده شد. این تحلیل به شناسایی الگوهای پوشش گیاهی و گروه های مقاوم به شرایط خاص کمک می کند. نتایج آنالیز DCA حاصل از تجزیه و تحلیل داده های پلات ها، نشان داد که در منطقه مورد مطالعه سه گروه گیاهی دارای خصوصیات اکولوژیکی و نیازهای رویشگاهی مشابهی هستند. مطابق نتایج تحلیل، ضریب تبیین محور اول ۶۸۴/۰ و محور دوم ۱۲۸/۰ شد و با توجه به بالا بودن میزان ضریب تبیین این محورها، این دو محور برای تحلیل و انتخاب گروههای اکولوژیک ناحیه بررسی شدند.مدل ارزیابی چندمعیاره (MCE)مدل ارزیابی چندمعیاره (MCE) برای شناسایی و اولویت بندی مکان های مناسب برای کاشت گیاهان در پارک استفاده شد. در این مدل، عوامل مختلف نظیرشیب دامنه، جهت دامنه، ارتفاع از سطح دریا، خصوصیات خاکی، سطح اراضی لخت، توده جنگلی با تراکم بالا، توده جنگلی با تراکم کم، بافر فاصله از جاده، بافر فاصله از رودخانه با وزن دهی مختلف مورد ارزیابی قرار گرفت. در گام بعدی این تحقیق، پس از مشخص شدن نتایج ارزیابی تناسب چندمعیاره MCE، برای مکان یابی بهینه توسعه پارک و همچنین گروههای اکولوژیکی حاصل از تحلیل DCA، نقشه نهایی با استفاده از همپوشانی با راهبرد ترکیب خطی وزنی WLC، نقشه نهایی به دست آمد. مطابق نقشه، بخش های مشخص شده برای طبقات ۴ و ۵ مناسب و خیلی مناسب برای توسعه پارک برون شهری با رویکرد اکولوژیکی، شناسایی شدند. بحثدر این مطالعه، براساس شاخص های تعیین شده برای مکانیابی محل توسعه فضای سبز برون شهری، موقعیت محل احداث پارک برپایه مدل خطی حاصل از تحلیل سلسله مراتبی AHP، بدست آمد. مدل خطی وزنی به دست آمده در تحلیل سلسله مراتبی، که تلفیقی از همه پارامترهای درنظر گرفته شده است، به شکل زیر شد.Y=۰.۰۸۲X۱+۰.۰۳۸X۲+۰.۰۳۳X۳+۰.۲۲۵X۴+۰.۰۴۹X۵+۰.۱۴۱X۶+۰.۱۲۸X۷+۰.۱۶۴X۸+۰.۱۴۱X۹ با توجه به این مدل و بررسی نقشه های توپوگرافی و شکل زمین منطقه، می توان دید که شرایط پستی و بلندی در منطقه مورد مطالعه دارای شرایط خاص و محدودیت هایی است و منطقه دارای دامنه های پرشیب، مسیرهای آبراهه زیاد است. همچنین با بررسی میدانی و مشاهدات زمینی، مشاهده شد که آثار فرسایش در خاک سطحی در دامنه ها، بالا و آثار برون زد سنگ بستر در قسمت های فاقد پوشش گیاهی، زیاد است. این عوامل طبیعی، انتخاب معیارها یا شاخص های موثر در مکان یابی بهینه محل توسعه فضای سبز برون شهری را دچار محدودیت کرده است. در مجموع شاخص ها و معیارهای لازم برای توسعه پارک، در این مطالعه به گونه ای تعیین شد تا با شرایط توپوگرافیکی و شکل زمین منطقه، سازگارتر باشد. تا بتوان با کمترین دخالت و تخریب در ساختار طبیعی آن، این پارک برون شهری را توسعه داد. در این تحقیق، براساس نیازهای رویشگاهی گروه های اکولوژیک حاصل از تحلیل آنالیز تطابقی غیرجهت دار DCA، سه گروه اکولوژیک شامل گونه های مختلف درختی و درختچه ای بومی منطقه، شناسایی و در پلان پارک جنگلی جانمایی شدند. استفاده از گونه های گیاهی بومی و برنامه ریزی صحیح فضای سبز شهری و برون شهری باعث تنوع، زیبایی و ارتقای اکولوژیکی محیط خواهد شد و درنهایت پایداری زیست محیطی اکوسیستم های طبیعی را به همراه خواهد داشت. بنابراین، برنامه ریزی در جهت ایجاد یک فضای سبز پایدار در این منطقه با هدف رسیدن به محیط زیست طبیعی پایدار امری ضروری است.

کلیدواژه ها:

اکولوژی پارامتری ، آنالیز تطابقی غیرجهت دار (DCA) ، مدل ارزیابی چند معیاره MCE ، تحلیل سلسله مراتبی AHP ، ترکیب خطی وزنی WLC