نقش کیفیت تجربه زیست محیطی ادراک شده در تقویت رفتار مسئولانه گردشگران در اقامتگاه های بوم گردی

سابقه و هدف:. اقامتگاه های بوم گردی به عنوان یکی از اشکال مهم گردشگری پایدار در مناطق روستایی ایران مطرح شده اند و می توانند هم زمان به حفاظت محیط زیست، مشارکت محلی و شکل گیری تجربه های مسئولانه برای گردشگران کمک کنند. در این اقامتگاه ها، وجود زیرساخت های سبز و فناوری های دوستدار محیط زیست ضروری است، اما به تنهایی برای تضمین رفتار پایدار گردشگران کافی نیست. آنچه می تواند نقش تعیین کننده تری داشته باشد، کیفیت تجربه زیست محیطی ادراک شده توسط گردشگران در طول اقامت است. هنگامی که گردشگران اقدامات زیست محیطی را قابل مشاهده، معنادار و مشارکتی درک می کنند، این تجربه ها می توانند نگرش آنان را شکل دهند، قصد رفتاری را تقویت کنند و در نهایت به بروز رفتار مسئولانه منجر شوند. با وجود اهمیت روزافزون اقامتگاه های بوم گردی در گردشگری پایدار، پژوهش های پیشین کمتر به این موضوع پرداخته اند که چگونه کیفیت تجربه زیست محیطی ادراک شده به رفتار مسئولانه زیست محیطی تبدیل می شود. به ویژه، نقش میانجی قصد رفتاری در این رابطه کمتر مورد توجه قرار گرفته است. بر این اساس، پژوهش حاضر با هدف بررسی اثر کیفیت تجربه زیست محیطی ادراک شده بر رفتار مسئولانه زیست محیطی گردشگران در اقامتگاه های بوم گردی ایران انجام شد و قصد رفتاری به عنوان متغیر میانجی مورد آزمون قرار گرفت.مواد و روش ها: این پژوهش از نظر هدف، کاربردی و از نظر ماهیت و روش گردآوری داده ها، توصیفی–همبستگی مبتنی بر پیمایش است. جامعه آماری پژوهش را کلیه گردشگرانی تشکیل دادند که دست کم یک بار تجربه اقامت در اقامتگاه های بوم گردی ایران را داشته اند. به دلیل نامحدود بودن جامعه، داده های مورد نیاز از طریق پرسشنامه الکترونیکی و با به کارگیری روش نمونه گیری غیرتصادفی در دسترس در پاییز ۱۴۰۲ گردآوری شد. جهت برطرف ساختن دغدغه تعمیم پذیری و پوشش تنوع اقلیمی، نمونه ها به گونه ای هدفمند از میان گردشگران بوم گردی های پهنه های مختلف جغرافیایی (نواحی شمالی، مناطق کویری–مرکزی و کوهستانی) انتخاب شدند. کفایت آماری حجم نمونه نهایی (۲۰۰ نفر) بر مبنای تحلیل توان آماری (Power Analysis) با نرم افزار G*Power در سطح خطای ۰.۰۵، اندازه اثر ۰.۱۵ و توان آزمون ۰.۹۵، و نیز با تکیه بر قاعده حداقل ۱۰ برابر بزرگ ترین تعداد روابط مسیر (Rule of ۱۰) در مدل های حداقل مربعات جزئی تایید شد. ابزار گردآوری داده ها، پرسشنامه ای استاندارد بر پایه طیف پنج درجه ای لیکرت (از ۱: کاملا مخالفم تا ۵: کاملا موافقم) بود که متغیرهای کیفیت تجربه زیست محیطی ادراک شده، قصد رفتاری و رفتار مسئولانه زیست محیطی را می سنجید. گویه ها با اقتباس از مطالعات معتبر پیشین انتخاب و متناسب با بافت بومی اقامتگاه های بوم گردی ایران تعدیل شدند. روایی ابزار از طریق روایی محتوا (ارزیابی متخصصان)، روایی همگرا (میانگین واریانس استخراج شده یا AVE) و روایی واگرا (معیارهای فورنل–لارکر و نسبت HTMT)، و پایایی آن از طریق آلفای کرونباخ و پایایی مرکب (CR) احراز گردید. در نهایت، آزمون فرضیه ها با روش مدل سازی معادلات ساختاری مبتنی بر حداقل مربعات جزئی (PLS-SEM) در محیط نرم افزار SmartPLS ۴ اجرا شد و معنی داری ضرایب مسیرهای مستقیم و اثر غیرمستقیم (میانجی گری قصد رفتاری) با روش بازنمونه گیری بوت استرپینگ با ۵۰۰۰ زیرنمونه ارزیابی گردید؛ این رهیافت امکان تحلیل هم زمان برازش مدل اندازه گیری و مدل ساختاری را با دقت بالا فراهم ساخت.یافته ها: یافته ها نشان داد که تجربه زیست محیطی ادراک شده اثر مثبت و معناداری بر قصد رفتاری دارد. به بیان دیگر، گردشگرانی که تجربه زیست محیطی خود را در اقامتگاه های بوم گردی مثبت تر ارزیابی کرده اند، بیشتر تمایل داشته اند قصدهایی در راستای رفتار مسئولانه در آنان شکل گیرد. نتایج همچنین نشان داد که تجربه زیست محیطی ادراک شده اثر مستقیم مثبت و معناداری بر رفتار مسئولانه زیست محیطی دارد؛ بنابراین خود تجربه می تواند بدون نیاز به سازوکارهای صرفا شناختی، به بروز رفتار مسئولانه منجر شود. افزون بر این، قصد رفتاری نیز پیش بینی کننده ای قوی برای رفتار مسئولانه زیست محیطی بود و نشان داد که قصد، یکی از تعیین کننده های مهم رفتار واقعی گردشگران است. تحلیل میانجی گری نیز نشان داد که قصد رفتاری نقش میانجی معناداری در رابطه بین تجربه زیست محیطی ادراک شده و رفتار مسئولانه زیست محیطی ایفا می کند. در مجموع، همه فرضیه های پژوهش تایید شدند و مدل نشان داد که کیفیت تجربه زیست محیطی هم به صورت مستقیم و هم به صورت غیرمستقیم بر رفتار مسئولانه اثر می گذارد. مقاله همچنین تاکید می کند که رفتار مسئولانه زیست محیطی زمانی بیشتر بروز می یابد که اقدامات زیست محیطی نه تنها وجود داشته باشند، بلکه از سوی گردشگران قابل مشاهده، مشارکتی و معنادار تجربه شوند.نتیجه گیری: یافته های پژوهش نشان داد که کیفیت تجربه زیست محیطی ادراک شده، هم به صورت مستقیم و هم با میانجی گری معنادار قصد رفتاری، نقشی تعیین کننده در ارتقای رفتارهای مسئولانه زیست محیطی گردشگران ایفا می کند. بنابراین، تحقق پایداری اکولوژیک در اقامتگاه های بوم گردی مستلزم گذر از رویکردهای صرفا کالبدی به سوی طراحی تجارب تعاملی و ملموس است. بر این اساس پیشنهاد می شود مدیران اقامتگاه ها ضمن رعایت اصول حفاظت از محیط زیست، بسترهای مشارکت فعال گردشگر در اقدامات سبز را فراهم آورند و در سطح کلان نیز، شاخص های کیفیت تجربه زیست محیطی در استانداردهای صدور گواهی و رتبه بندی اقامتگاه ها لحاظ گردد تا زمینه استقرار الگوی جامع گردشگری تجربه محور و تاب آور فراهم شود.

کلیدواژه ها:

تجربه زیست محیطی ، رفتار مسئولانه ، گردشگر ، اقامتگاه ، بوم گردی