رابطه ی خصوصیات فیزیکی و شیمیایی خاک با پراکنش پوشش گیاهی در منطقه ی بیابانک سمنان

سابقه و هدف: پوشش گیاهی مناطق خشک و نیمه خشک به شدت تحت تاثیر ویژگی های فیزیکی و شیمیایی خاک قرار دارد و تغییرات این ویژگی ها می تواند موجب شکل گیری جوامع گیاهی متفاوت حتی در مقیاس های مکانی نسبتا کوچک شود. شناخت عوامل ادافیکی موثر بر پراکنش پوشش گیاهی، نقش مهمی در درک روابط گیاه–خاک، مدیریت اکوسیستم های بیابانی و برنامه ریزی اقدامات احیایی و حفاظتی دارد. منطقه بیابانک واقع در شهرستان سرخه استان سمنان از جمله رویشگاه های بیابانی کشور است که با وجود شرایط اقلیمی نسبتا یکنواخت، از تنوع قابل توجهی در تیپ های پوشش گیاهی برخوردار است. هدف این پژوهش بررسی ارتباط بین تیپ های مختلف پوشش گیاهی و خصوصیات فیزیکی و شیمیایی خاک و همچنین شناسایی مهم ترین عوامل محیطی موثر بر تفکیک تیپ های گیاهی در منطقه بیابانک بود.مواد و روش ها: به منظور اجرای پژوهش، محدوده ای به وسعت حدود ۲۰۰۰ هکتار مورد بررسی قرار گرفت. نمونه برداری پوشش گیاهی به روش تصادفی–سامانمند انجام شد و در مجموع ۳۱ پلات ۱۵×۱۵ متر برداشت گردید. بر اساس گونه غالب، پلات ها در هفت تیپ شامل Artemisia، Ephedra، Tamarix، Salsola، Suaeda، Halocnemum و اراضی فاقد پوشش گیاهی طبقه بندی شدند. در هر پلات، نمونه برداری خاک از عمق ۰ تا ۱۵ سانتی متری انجام و ویژگی های مختلف فیزیکی و شیمیایی شامل بافت خاک، چگالی ظاهری، pH، هدایت الکتریکی (EC)، کربن آلی، فسفر، پتاسیم، سدیم، آهک و گچ اندازه گیری شد. همچنین به منظور تعیین روابط بین تیپ های پوشش گیاهی و متغیرهای محیطی، آنالیز تطبیقی متعارفی (CCA) به کار گرفته شد.یافته ها: نتایج نشان داد که بین تیپ های مختلف پوشش گیاهی از نظر بسیاری از خصوصیات فیزیکی و شیمیایی خاک تفاوت معنی داری وجود دارد. درصد شن بین ۵۳ تا ۶۹ درصد، سیلت بین ۱۷ تا ۲۶ درصد و رس بین ۱۰ تا ۲۱ درصد متغیر بود. مقادیر اسیدیته، هدایت الکتریکی، ماده آلی، سدیم، پتاسیم، فسفر، آهک و گچ نیز در میان تیپ های مختلف دارای اختلاف معنی دار بودند. نتایج آنالیز CCA نشان داد که محور اول بیشترین همبستگی مثبت را با گچ، سدیم و هدایت الکتریکی خاک و همچنین درصد سیلت، و همبستگی منفی را با درصد شن دارد. محور دوم عمدتا با میزان آهک و محور سوم با پتاسیم خاک ارتباط داشت. بررسی نحوه استقرار تیپ های گیاهی در فضای اردینیشن نشان داد که تیپ Halocnemum در خاک های دارای بیشترین شوری و گچ قرار گرفته و پس از آن تیپ های Salsola و Suaeda در امتداد همین گرادیان مشاهده شدند. در مقابل، تیپ های Artemisia و Ephedra با خاک های کم شورتر، دارای بافت سبک تر و درصد شن بیشتر ارتباط داشتند. همچنین تیپ Tamarix بیشتر در خاک های سیلتی تر و دارای مقادیر بالاتر پتاسیم مشاهده شد.نتیجه گیری: به طور کلی نتایج این پژوهش نشان داد که تغییرات خصوصیات خاک، به ویژه شوری، گچ، سدیم، بافت خاک، آهک و پتاسیم، نقش اساسی در تفکیک و پراکنش تیپ های گیاهی منطقه بیابانک دارند. یافته های این مطالعه بیانگر آن است که عوامل ادافیکی مهم ترین محرک الگوهای پوشش گیاهی در این اکوسیستم بیابانی هستند و می توانند به عنوان شاخص های کلیدی در برنامه های مدیریتی بیابان زدایی شامل استقرار، حفاظت و احیای پوشش گیاهی مناطق خشک و نیمه خشک مورد استفاده قرار گیرند.

کلیدواژه ها:

پراکنش پوشش گیاهی ، ویژگی های خاک ، آنالیز تطبیقی متعارفی (CCA) ، شوری خاک ، اکوسیستم های خشک