<span dir="RTL" lang="FA">عوامل موثر بر تحولات کالبدی- فضایی سکونتگاه های­ روستایی با تاکید بر کاربری اراضی (مورد مطالعه: محور گردشگری شیراز- سپیدان)

سابقه و هدف: پژوهش حاضر با هدف شناسایی و تبیین عوامل موثر بر تحولات کالبدی-فضایی سکونتگاه های روستایی محور گردشگری شیراز-سپیدان با تاکید بر تغییرات کاربری اراضی انجام شده است، از این رو، به لحاظ هدف، کاربردی و از جنبه معرفتی دارای ماهیت عینی-ذهنی و از لحاظ روش آمیخته و استراتژی همزمان قرار دارد. مواد و روشها: به منظور تجزیه و تحلیل اطلاعات از تئوری زمینه ای و دلفی در روش کیفی و از آزمون t تک نمونه ای در روش کمی استفاده شده است.یافته ها: نتایج در بخش کمی نشان داد، تغییرات کاربری اراضی به عنوان عامل کلیدی و تعیین کننده در تحولات کالبدی-فضایی روستا های محور گردشگری شیراز-سپیدان عمل کرده است. این تحولات از طریق مکانیسم های پیچیده و چند لایه، ساختار فضایی، اقتصادی، اجتماعی و محیط زیستی این روستا ها را دگرگون ساخته است. در این بین، بر اساس نتایج در بخش کیفی با استفاده از روش تئوری زمینه ای، مقولات: توسعه زیرساخت های گردشگری، فشار بازار زمین و مسکن، سیاست های دولتی و برنامه ریزی منطقه ای، تغییر الگوی معیشت و اقتصاد محلی و رونق کار دور و افزایش تقاضای بر مکان خلوت و طبیعت به عنوان عواملی علی، مقولات: ویژگی های طبیعی و جغرافیایی، موقعیت استراتژیک و دسترسی، سرمایه های فرهنگی و اجتماعی، شرایط جمعیتی و نیروی انسانی و پتانسیل-های اقتصادی به عنوان عوامل زمینه ای و مقولات: اقتصادی-معیشتی، اجتماعی-فرهنگی، محیط زیستی و کالبدی، نهادی-مدیریتی و فناورانه –زیرساختی، به عنوان عوامل مداخله گر موثر در تحولات کالبدی-فضایی سکونتگاه های روستایی با تاکید بر تغییرات کاربری اراضی از سوی مصاحبه شوندگان استخراج شد.نتیجه گیری: نتایج این پژوهش به خوبی نشان می دهد که توسعه گردشگری در محور شیراز-سپیدان، همچون شمشیری دو لبه عمل کرده است. از یکسو، ایجاد زیرساخت های گردشگری و بهبود دسترسی، فرصت های اقتصادی جدیدی را برای ساکنان محلی ایجاد کرده و با تغییر الگوی معیشت از کشاورزی سنتی به فعالیت های وابسته به گردشگری، درآمد زایی جدیدی را به ارمغان آورده است. اما از سوی دیگر، این تحولات، هزینه های اجتماعی و محیط زیستی قابل توجهی داشته که نیازمند مدیریت هوشمندانه است. در تبیین این پدیده، می توان به نقش کلیدی "کاربری اراضی" به عنوان حلقه اتصال تمامی ابعاد توسعه اشاره کرد. تغییر کاربری اراضی تنها یک تحول فیزیکی نیست، بلکه بازتابی از تقابل نیرو های اقتصادی، سیاست های دولتی و ارزش های اجتماعی است. نتایج پژوهش نشان می دهد که چگونه سیاست های برنامه ریزی منطقه- ای، تقاضای بازار برای ویلا های دوم، و جاذبه های طبیعی در کنار هم، الگوی نوینی از سکونت و فعالیت را در این محور گردشگری شکل داده اند. این تقابل و تعامل عوامل مختلف، منجر به شکل گیری بافتی پیچیده و چند لایه از تحولات کالبدی-فضایی شده است.در نهایت، یافته های این پژوهش حاوی پیام های سیاستی مهمی برای برنامه ریزان و مدیران منطقه ای است. موفقیت در مدیریت تحولات سکونتگاه های روستایی، مستلزم اتخاذ رویکردی همه جانبه نگر و یکپارچه است که بتواند بین ابعاد مختلف توسعه - اقتصادی، اجتماعی، محیط زیستی و کالبدی - تعادل برقرار کند. برنامه ریزی آتی باید با شناخت دقیق مکانیسم- های تاثیر گذار بر تحولات فضایی، به سمت الگویی از توسعه پایدار گردشگری حرکت کند که همزمان هم به حفظ هویت فرهنگی و محیط زیستی منطقه توجه داشته باشد و هم فرصت های معیشتی پایدار را برای جوامع محلی فراهم آورد. این پژوهش به خوبی نشان می دهد که بدون در نظرگرفتن تبعات چند بعدی تغییرات کاربری اراضی، دستیابی به توسعه متوازن و پایدار در مناطق روستایی با چالش های جدی مواجه خواهد بود.

کلیدواژه ها:

تحولات کالبدی-فضایی ، تغییرات کاربری اراضی ، سکونتگاه های روستایی ، محور گردشگری ، شیراز-سپیدان