ریخت شناسی نوع ادبی اسکندرنامه (براساس اسکندرنامه نظامی و نظیره های آن)

چکیدهاسکندرنامه ها آثاری منثور و منظوم در ادب فارسی هستند که به شرح داستان اسکندر مقدونی (۳۵۶-۳۲۳ ق.م.) یا اسکندر ذوالقرنین می پردازند. اولین اسکندرنامه منظوم مستقل را نظامی گنجوی (۵۳۰-۶۱۴ ه.ق.) در دو بخش با عنوان شرفنامه و اقبالنامه سرود و پس از او، شاعران متعددی اسکندرنامه هایی به تقلید از اسکندرنامه نظامی سرودند. وجود منظومه های متعدد با نام «اسکندرنامه» یا اسامی مشابه، طبق تعریف نوع ادبی که عبارت است از «دسته ای از متون که به وسیله معیارهای ساختاری، محتوایی و/ یا کارکردی محدود می شوند» حاکی از وجود نوعی در ادبیات فارسی با عنوان «اسکندرنامه» است. بنا بر این تعریف، با بررسی این اسکندرنامه ها می توان به ساختار مشترک آنها که ساختار نوع ادبی اسکندرنامه است، دست یافت. هدف این مقاله شناسایی ساختار اسکندرنامه های منظوم براساس اسکندرنامه نظامی و سه نظیره آن؛ یعنی آیینه اسکندری امیرخسرو، خردنامه اسکندری جامی و آیین اسکندری عبدی بیگ نویدی است. از آنجاکه اسکندرنامه ها از آثار ادبی روایی محسوب می شوند، در این مقاله از روش ریخت شناسی پراپ که یکی از روش های کارا در شناسایی ساختار انواع ادبی روایی است، استفاده می کنیم. طبق بررسی ریخت شناسانه چهار اسکندرنامه منظوم به این نتیجه رسیدیم که اسکندرنامه به مثابه یکی از زیرگونه های «منظومه پهلوانی» از لحاظ ساختاری، روایتی است دارای ۱۰ خویشکاری (ظهور قهرمان، اقدام یاریگر، قدرت یابی، عزیمت و بازگشت قهرمان، ظهور و نابودی شریر، ماجراجویی و سرانجام قهرمان) و ۳ شخصیت (قهرمان، یاریگر و شریر).

کلیدواژه ها:

اسکندرنامه ، منظومه پهلوانی ، نظامی گنجوی ، ریخت شناسی ، پراپ ، نوع ادبی