مطالعه تطبیقی عناصر تزئینی نسخه های خطی مانوی با قرآن دوره عباسی (کتابخانه چستربیتی، شماره ۱۴۱۱)

نسخه های خطی مانوی و قرآن عباسی (کتابخانه چستربیتی به شماره ۱۴۱۱) از برجسته ترین نمونه های هنر کتاب آرایی در سنت های دینی مانوی و اسلامی به شمار می روند. نسخه های خطی مانوی، که ریشه در باورهای عرفانی مانویت دارند، از ساختاری متمایز در نگارش و تزئین برخوردارند. این متون با استفاده از خطوط متناوب قرمز و مشکی برای تمایز پاراگراف ها، علائم نگارشی خاص (مانند نقطه گذاری در ابتدا و انتهای جمله ها)، نقوش گیاهی پیچیده، حاشیه آرایی های غنی و کاربرد طلا برای تجلی مفاهیم نور و تاریکی، خلاقیت بصری و معنوی را به نمایش می گذارند. در مقابل، قرآن چستربیتی، به عنوان نمونه ای شاخص از دوره عباسی، با خوشنویسی کوفی زاویه دار، تذهیب های هندسی و گیاهی و تاکید بر جلال کلام الهی، ویژگی های هنر اسلامی را متبلور می سازد. سوال های پژوهش بدین شرح مطرح می گردند: ساختار نوشتاری نسخه های خطی مانوی چگونه بوده و از چه عناصری با چه هدفی برای تزئین بهره می گرفتند؟ آیا هنر کتاب آرایی مانوی بر شیوه تزئین قرآن های دوره های اسلامی به ویژه قرآن عباسی کتابخانه چستربیتی تاثیر گذاشته است؟ نتایج پژوهش نشان می دهد که نسخه های خطی مانوی از قواعد مشخصی در نگارش بهره می برند، از جمله استفاده از خطوط متناوب، علائم نگارشی منظم و تزئینات غنی مانند نقوش گیاهی، حاشیه آرایی های چندلایه و کاربرد طلا برای تاکید بر مفاهیم عرفانی. بررسی تطبیقی این متون با قرآن عباسی آشکار می سازد که عناصری چون استفاده از طلا، نقوش گیاهی، حاشیه آرایی های پیچیده و برخی علائم نگارشی در هر دو سنت مشترک هستند. این اشتراکات، به ویژه در تذهیب های گیاهی و کاربرد نمادین طلا، نشان دهنده نفوذ سنت مانوی در تکامل کتاب آرایی اسلامی است.

کلیدواژه ها:

نسخه های خطی ، قرآن های خطی ، مانوی ، عباسی ، کتاب آرایی