روایتی نو از داستان حی بن یقظان؛ در شناخت دستنویس ها، رویکرد فلسفی و سبک متن

مقاله حاضر به بررسی و تحلیل اثری ناشناخته از اواخر قرن نهم هجری قمری با عنوان بدیع الزمان فی قصه حی بن یقظان از فضل الله بن روزبهان خنجی می پردازد؛ متنی که در تداوم سنت داستان فلسفی «حی بن یقظان» پدید آمده، اما جایگاه آن در میان روایت های پیشین به روشنی تعیین نشده است. مسئله اصلی پژوهش آن است که منبع روایی خنجی کدام یک از دو روایت مشهور و به زبان عربی این سنت، یعنی اثر ابن سینا یا اثر ابن طفیل، بوده و مولف در بازنویسی آن چه رویکرد فلسفی و سبکی ای اتخاذ کرده است. هدف پژوهش، تبیین منشا روایت، تحلیل جایگاه فکری مولف و ارزیابی ویژگی های سبکی اثر در بافت نثر قرن نهم هجری است. روش تحقیق توصیفی تحلیلی با رویکرد تطبیقی است و بر پایه بررسی نسخه های خطی، مقابله و توصیف نسخه شناختی متن، و مقایسه ساختار روایی و مفاهیم فلسفی آن با روایت های پیشین انجام شده است. یافته ها نشان می دهد روایت خنجی از حیث ساختار داستانی و ترتیب رخدادها با روایت ابن طفیل همسویی دارد؛ هرچند در تبیین مبانی نظری به سنت فلسفه مشاء نزدیک است. خنجی با بهره گیری از آیات، احادیث و اشعار، سجع و دیگر آرایه های ادبی کوشیده است مهارت خود در نگارش متنی فنی را نشان دهد. نتیجه آنکه این متن نه صرفا تلخیصی از روایت های پیشین، بلکه بازآفرینی ای آگاهانه و متناسب با افق فکری و ذوق ادبی زمانه مولف است و می تواند حلقه ای مهم در تحول داستان تمثیلی فلسفی در ادب فارسی به شمار آید.

کلیدواژه ها:

بدیع الزمان فی قصه حی بن یقظان ، فضل الله بن روزبهان خنجی ، نسخه شناسی و تصحیح ، تحلیل فلسفی ، سبک شناسی