دو روایت متمایز از تفسیرعرفانی" بحرالحقایق والمعانی" بر پایه داده های نسخه شناسی

از تفسیر عرفانی نجم الدین رازی، موسوم به بحرالحقایق که به زبان عربی نگاشته شده، دو روایت متمایز در دست است: نخست، روایت مطول که کهن تر است ولی بسیار ناقص و پراکنده؛ و دوم، روایت مختصر که ساختار منسجم تری دارد و در نسخه های متعدد و نسبتا یکدستی در کتابخانه های مختلف جهان محفوظ مانده است. روایت اول آکنده از نقل قول هایی از آثار پیشین، به ویژه الکشف و البیان ثعلبی است، و نشانه هایی از تاثیر و تالیف هم زمان دارد. اما روایت دوم، پخته تر و مستقل تر است و مولف در آن مستقیما به تاویلات عرفانی خویش از آیات قرآن می پردازد، که تا پایان سوره نجم ادامه یافته است.وجود نسخ مختلف با تفاوت های گاه چشمگیر در مقدمه، ترتیب سوره ها، سبک نگارش و الفاظ، و نیز آثار مرتبطی مانند تلخیص های علاءالدوله سمنانی و شمس الدین ساوجی، تحلیل نسخه شناختی را ضرورتی گریزناپذیر ساخته است. این پژوهش با بررسی مجموعه ای از نسخه ها و تحلیل شواهد درون متنی و حواشی، بر آن است که شمس الدین محمدبن حسن ساوجی، از شاگردان رازی، نسخه ای منقح و مختصر از روایت اولیه را با اجازه استاد در شوشتر فراهم کرده و نسخ دیگر عمدتا بازنویسی یا اقتباس از همین نسخه اند. به این ترتیب، نقش ساوجی در پالایش، نظم دهی و تکوین روایت نهایی، نقشی تعیین کننده و موثر بوده است.

کلیدواژه ها:

نسخه شناسی ، تفسیر عرفانی ، بحرالحقائق ، نجم رازی ، شمس الدین ساوجی