توسعه صنعتی ایران از مسیر فرارسی فناورانه: پنجره های فرصت و چالش های سیاستی

توسعه صنعتی در کشورهای متاخر، بیش از آنکه حاصل تکرار مسیر کشورهای پیشرو باشد، مستلزم ایجاد قابلیت های فناورانه، بهره گیری از پنجره های فرصت و طراحی سیاست های متناسب با شرایط نهادی و اقتصادی هر کشور است. در این چارچوب، «فرارسی فناورانه» به عنوان فرایند کاهش فاصله فناورانه با پیشگامان و در مراحل پیشرفته تر، ایجاد مسیرهای مستقل نوآوری، یکی از رویکردهای مهم ادبیات توسعه صنعتی محسوب می شود. هدف پژوهش حاضر، بازخوانی مفهوم فرارسی فناورانه و بررسی ضرورت ها، فرصت ها و چالش های آن برای توسعه صنعتی ایران با توجه به تحولات اخیر فناوری و سیاست صنعتی است. پژوهش با روش مرور تحلیلی منابع و بررسی اسناد انجام شده و ضمن حفظ مبانی نظری پیشین، یافته های جدید ادبیات فرارسی و شواهد مرتبط با صنایع ایران مورد توجه قرار گرفته است. نتایج نشان می دهد که فرارسی فناورانه فرایندی خطی و مبتنی بر تقلید صرف نیست؛ بلکه حاصل تعامل یادگیری، قابلیت جذب، تحقیق و توسعه، نظام نوآوری، سیاست صنعتی و واکنش بنگاه ها به پنجره های فناورانه، بازاری و نهادی است. تحولات هوش مصنوعی، دیجیتالی شدن تولید و گذار سبز نیز پنجره های تازه ای برای کشورهای متاخر ایجاد کرده اند، هرچند بهره برداری از آنها مستلزم برخورداری از زیرساخت، مهارت، سرمایه گذاری و نهادهای کارآمد است. در ایران، وجود سرمایه انسانی و برخی ظرفیت های علمی و صنعتی در کنار ضعف پیوندهای نوآوری، محدودیت دسترسی به فناوری و تامین مالی، ناپایداری سیاستی و وابستگی تاریخی برخی صنایع به حمایت های غیرمشروط، الگویی دوگانه ایجاد کرده است. بر این اساس، پیشنهاد می شود سیاست فرارسی در ایران از حمایت عمومی و یکسان از صنایع فاصله گرفته و بر انتخاب حوزه های دارای ظرفیت، توسعه قابلیت بنگاه، یادگیری فناورانه، پیوند دانشگاه و صنعت، تقاضای هوشمند و بهره برداری هدفمند از پنجره های فناوری های نوظهور متمرکز شود.

کلیدواژه ها:

فرارسی فناورانه ، پنجره فرصت ، توسعه ، توسعه صنعتی ، ایران