تحلیل حوادث آتش سوزی منجر به تلفات در اراک و ارائه راهبردهای پیشگیری و بهبود عملیات: رویکردی ریشه ای به کاهش مرگ ومیر ناشی از حریق

زمینه و هدف: آتش سوزی های منجر به تلفات انسانی، سنگین ترین پیامد حوادث حریق را تشکیل می دهند و همواره به عنوان یکی از شاخص های اصلی ارزیابی عملکرد نظام ایمنی شهری محسوب می شوند. کلان شهر اراک به دلیل وجود بافت فرسوده، کاربری های مختلط، صنایع پرخطر، تراکم بالای ساختمانی و محدودیت های عملیاتی آتش نشانی، در معرض خطر وقوع آتش سوزی های تلفاتی قرار دارد. این پژوهش با هدف اصلی تحلیل ریشه ای حوادث آتش سوزی منجر به تلفات در اراک و ارائه راهبردهای دوسطحی پیشگیری و بهبود عملیات طراحی و اجرا شده است.روش پژوهش: این مطالعه از نظر هدف کاربردی و از نظر ماهیت، توصیفی-تحلیلی و از نوع مطالعه موردی گذشته نگر است که با رویکردی آمیخته (کمی-کیفی) انجام شده است. جامعه آماری شامل کلیه حوادث آتش سوزی منجر به تلفات انسانی در کلان شهر اراک در بازه زمانی پنج ساله (۱۳۹۸-۱۴۰۲) بود. نمونه گیری به روش سرشماری انجام شد و ۴۷ حادثه تلفاتی مورد بررسی قرار گرفت. ابزار گردآوری داده ها شامل فرم تحلیل ریشه ای حادثه (RCA) بر اساس مدل Tripod Beta، چک لیست ارزیابی عملیات، مصاحبه نیمه ساختاریافته با فرماندهان عملیات و شاهدان، و تحلیل اسناد پرونده های حریق بود. برای تحلیل داده ها از آزمون های آماری توصیفی و استنباطی (تحلیل فراوانی، ضریب همبستگی پیرسون، تحلیل واریانس) و تحلیل ریشه ای (درخت خطا، پنج چرا، Ishikawa) استفاده شد.یافته ها: نتایج نشان داد که در ۴۷ حادثه تلفاتی مورد بررسی، ۶۸ نفر جان باخته و ۱۲۴ نفر مصدوم شده اند. بیشترین فراوانی تلفات به ترتیب در کاربری مسکونی (۵۳ درصد)، تجاری (۲۱ درصد)، صنعتی (۱۵ درصد)، انبارها (۷ درصد) و سایر کاربری ها (۴ درصد) رخ داده بود. تحلیل ریشه ای نشان داد که مهم ترین علل مستقیم تلفات عبارتند از: خفگی ناشی از دود (۴۵ درصد)، سوختگی شدید (۳۲ درصد)، سقوط از ارتفاع (۱۲ درصد) و سایر علل (۱۱ درصد). مهم ترین علل زمینه ای (ریشه ای) تلفات عبارتند از: نبود مسیر تخلیه مناسب (۷۲ درصد)، نبود سامانه هشدار زودهنگام (۶۸ درصد)، تاخیر در شناسایی حریق (۶۴ درصد)، نبود آموزش ساکنان (۶۰ درصد)، انسداد مسیرهای تخلیه (۵۳ درصد)، نبود تجهیزات تنفسی کافی در آتش نشانان (۴۷ درصد)، تاخیر در پاسخ دهی (۴۳ درصد) و نبود برنامه تخلیه اضطراری (۴۰ درصد). تحلیل واریانس نشان داد که میانگین زمان پاسخ دهی در حوادث تلفاتی (۱۲.۸ دقیقه) به طور معناداری بیشتر از حوادث بدون تلفات (۸.۳ دقیقه) بود (p < ۰.۰۱). همچنین نتایج نشان داد که ۷۴ درصد حوادث تلفاتی در ساختمان های با قدمت بیش از ۳۰ سال رخ داده بود.نتیجه گیری: کاهش تلفات ناشی از آتش سوزی در اراک نیازمند رویکردی دوسطحی است: در سطح پیشگیری، تمرکز بر آموزش همگانی، الزام به نصب سامانه های هشدار، اصلاح مسیرهای تخلیه و بازرسی هدفمند اماکن پرخطر؛ در سطح عملیات، تمرکز بر کاهش زمان پاسخ دهی، تجهیز آتش نشانان به وسایل تنفسی پیشرفته، آموزش تخصصی نجات و تخلیه، و استقرار سیستم فرماندهی حادثه (ICS). پیشنهاد می شود سازمان آتش نشانی اراک با همکاری شهرداری، آموزش و پرورش، صداوسیما و سازمان های مردم نهاد، برنامه جامع کاهش تلفات ناشی از حریق را تدوین و اجرا کند.

کلیدواژه ها:

آتش سوزی تلفاتی ، تحلیل ریشه ای ، پیشگیری از حریق ، بهبود عملیات ، آتش نشانی اراک ، ایمنی شهری ، مرگ ومیر ناشی از حریق