حمایت کیفری از داده های شخصی در برابر هوش مصنوعی؛ مطالعه تطبیقی حقوق ایران و مقررات اتحادیه اروپا با تاکید بر GDPR و AI Act

گسترش سامانه های مبتنی بر هوش مصنوعی، حمایت از داده های شخصی را از یک مسئله صرفا فناورانه به موضوعی بنیادین در حوزه حقوق کیفری، حقوق عمومی و تنظیم گری دیجیتال تبدیل کرده است. داده های شخصی در محیط های هوشمند فقط ذخیره نمی شوند، بلکه تحلیل، ترکیب، طبقه بندی و برای پیش بینی رفتار اشخاص به کار گرفته می شوند. ازاین رو، آسیب های ناشی از پردازش غیرمجاز داده ها دیگر به دسترسی غیرمجاز یا افشای اطلاعات محدود نیست و می تواند به تصمیم گیری خودکار، تبعیض الگوریتمی، نقض کرامت انسانی و محرومیت ناعادلانه از فرصت های اجتماعی و اقتصادی منجر شود. پژوهش حاضر با روش توصیفی تحلیلی و رویکرد تطبیقی شاخص محور، نظام حقوقی ایران را در کنار مقررات اتحادیه اروپا، به ویژه GDPR و AI Act، بررسی می کند. معیارهای تطبیق عبارت اند از: مبنای حمایت، تعریف داده شخصی و داده حساس، قلمرو رفتارهای ممنوع، نوع ضمانت اجرا، مسئولیت اشخاص حقوقی، جایگاه نهاد ناظر و نحوه مواجهه با تصمیم گیری خودکار. یافته های پژوهش نشان می دهند که حقوق ایران در قانون جرایم رایانه ای و قانون تجارت الکترونیکی حمایت هایی پراکنده و عمدتا امنیت محور از داده ها ارائه کرده است، اما هنوز فاقد قانون جامع حمایت از داده های شخصی و فاقد سازوکار روشن برای کنترل پردازش الگوریتمی است. در مقابل، اتحادیه اروپا با تفکیک میان ضمانت اجراهای اداری، مدنی و کیفری، نظامی تنظیم گرانه، پیشگیرانه و حقوق بنیاد ایجاد کرده است. نتیجه پژوهش آن است که اصلاح سیاست جنایی ایران در این حوزه نباید صرفا بر افزایش مجازات حبس متکی باشد، بلکه باید بر ترکیب جرم انگاری محدود، جریمه های مالی موثر، نهاد ناظر مستقل، شفافیت الگوریتمی، حق اعتراض به تصمیم گیری خودکار و مسئولیت اشخاص حقوقی استوار شود.

کلیدواژه ها:

کلیدی: داده شخصی ، هوش مصنوعی ، حمایت کیفری ، تبعیض الگوریتمی ، GDPR ، AI Act ، مسئولیت اشخاص حقوقی