ارزیابی عملکرد هوش مصنوعی به عنوان ابزار تصمیم یاری قضایی: تحلیل تجربی دقت پیش بینی آرای حقوقی

افزایش حجم پرونده ها، طولانی شدن فرآیند رسیدگی و محدودیت منابع انسانی، نظام های قضایی را با چالش های جدی در تحقق کارآمدی و سرعت دادرسی مواجه ساخته است. در چنین شرایطی، بهره گیری از فناوری های نوین، به ویژه هوش مصنوعی به عنوان ابزار تصمیم یاری قضایی، به یکی از موضوعات مهم در پژوهش های حقوقی و میان رشته ای تبدیل شده است. پژوهش حاضر با هدف ارزیابی عملکرد هوش مصنوعی در پیش بینی آرای حقوقی و سنجش میزان انطباق تحلیل آن با آرای واقعی دادگاه ها انجام شده است. این مطالعه از نظر هدف کاربردی و از حیث روش، توصیفی تحلیلی با رویکرد مقایسه ای است. داده های پژوهش از میان آرای منتشرشده در سامانه ملی آرای قضایی جمهوری اسلامی ایران گردآوری شد و ۳۲ پرونده حقوقی به صورت نمونه گیری تصادفی ساده انتخاب گردید. در هر پرونده، اطلاعاتی نظیر موضوع دعوا، خواسته خواهان، دفاعیات طرفین و جریان رسیدگی در اختیار سامانه هوش مصنوعی قرار گرفت، در حالی که نتیجه نهایی رای واقعی حذف شد تا امکان پیش بینی مستقل فراهم شود. سپس نتایج پیش بینی شده با آرای واقعی دادگاه از نظر انطباق نتیجه و استدلال حقوقی مقایسه و با بهره گیری از شاخص های آماری توصیفی و آزمون های استنباطی تحلیل گردید. یافته ها نشان داد که در ۲۵ مورد از ۳۲ پرونده، انطباق کامل میان پیش بینی هوش مصنوعی و رای واقعی دادگاه وجود داشته و دقت مدل به ۷۸/۱ درصد با فاصله اطمینان ۹۵ درصدی ۶۳/۸ تا ۹۲/۴ درصد رسیده است؛ همچنین اندازه اثر کرامر (۰/۶۷) بیانگر قدرت بالای رابطه میان پیش بینی سامانه و نتایج واقعی است. بر این اساس، نتایج پژوهش نشان می دهد که هوش مصنوعی می تواند با سطح قابل توجهی از دقت، به عنوان ابزار پشتیبان در تحلیل پرونده ها و ارتقای کارآمدی فرآیند تصمیم گیری قضایی مورد استفاده قرار گیرد، هرچند بهره برداری موثر از آن مستلزم توسعه زیرساخت های داده ای، تدوین چارچوب های حقوقی مناسب و استمرار نظارت انسانی است.

کلیدواژه ها:

هوش مصنوعی ، تصمیم یار قضایی ، آرای حقوقی ، تحلیل مقایسه ای