نقش آموزش سواد انتخاب، ارزیابی پیامدها و مسئولیت پذیری در تصمیم های روزمره دانش آموزان

توانایی تصمیم گیری در زندگی روزمره دانش آموزان صرفا به انتخاب میان چند گزینه محدود نمی شود، بلکه فرایندی چندبعدی است که از تشخیص موقعیت انتخاب و گردآوری اطلاعات آغاز می شود، با سنجش پیامدهای احتمالی ادامه می یابد و در نهایت به پذیرش مسئولیت نسبت به نتیجه تصمیم منتهی می شود. از این منظر، سواد انتخاب را می توان یکی از مولفه های مهم تربیت دانش آموز برای زندگی مستقل، مشارکت اجتماعی و مواجهه سنجیده با موقعیت های پیچیده دانست. مسئله اساسی آن است که مدرسه در بسیاری از موارد، تصمیم گیری را به صورت ضمنی و در قالب توصیه های اخلاقی یا مهارت های پراکنده دنبال می کند، در حالی که دانش آموز برای تصمیم های روزمره به مجموعه ای منسجم از توانایی های شناختی، هیجانی، اجتماعی و اخلاقی نیاز دارد. هدف مقاله حاضر، تحلیل نقش آموزش سواد انتخاب، ارزیابی پیامدها و مسئولیت پذیری در کیفیت تصمیم های روزمره دانش آموزان و تبیین سازوکارهای تربیتی موثر بر شکل گیری این شایستگی است. مرور تحلیلی پژوهش های فارسی نشان می دهد که آموزش مهارت های حل مسئله و تصمیم گیری می تواند علاوه بر ارتقای مستقیم توانایی تصمیم گیری، خودکنترلی، هوش بین فردی، علاقه به یادگیری و برخی شاخص های سازگاری تحصیلی را نیز تقویت کند. در کنار آن، شواهد مربوط به آموزش تفکر انتقادی و پرسشگری نشان می دهد که تصمیم مناسب زمانی شکل می گیرد که دانش آموز بتواند اطلاعات را بررسی کند، درباره اعتبار آن پرسش کند، میان گزینه ها مقایسه انجام دهد و برای انتخاب خود دلیل ارائه کند. با این حال، صرف تقویت توانایی های شناختی برای ایجاد تصمیم های مسئولانه کافی نیست؛ زیرا انتخاب در موقعیت واقعی تحت تاثیر هیجان، فشار همسالان، عادت، ادراک پیامدهای کوتاه مدت و هنجارهای محیطی قرار دارد. بنابراین، آموزش تصمیم گیری باید از آموزش نظری فراتر رفته و در موقعیت های واقعی، شبیه سازی شده و مسئله محور تجربه شود. همچنین مسئولیت پذیری باید به عنوان حلقه تکمیل کننده فرایند تصمیم مورد توجه قرار گیرد؛ یعنی دانش آموز نه تنها بیاموزد چگونه انتخاب کند، بلکه پیامد انتخاب خود را مشاهده، ارزیابی و در صورت لزوم اصلاح کند. برآیند تحلیل نشان می دهد که سواد انتخاب را باید بخشی از شایستگی زندگی و تربیت اجتماعی دانش آموز دانست که در تعامل میان تفکر انتقادی، خودکنترلی، آینده نگری، گفت وگوی اخلاقی، خودمختاری و مسئولیت اجتماعی شکل می گیرد. بر این اساس، مدرسه زمانی در تربیت تصمیم گیرندگان مسئول موفق خواهد بود که به جای تصمیم گیری به جای دانش آموز، ظرفیت تصمیم گیری آگاهانه و پاسخ گو را در او پرورش دهد.