مجازات های جایگزین حبس در حقوق کیفری ایران: تحلیل چالش های اجرایی و راهبردهای بازپروری

این پژوهش به تحلیل سیاست های حبس زدایی و کیفرزدایی در نظام کیفری ایران با تمرکز بر تحولات تقنینی قانون مجازات اسلامی مصوب ۱۳۹۲ می پردازد و تاثیر این تحولات بر کاهش جمعیت کیفری و تحقق عدالت ترمیمی را ارزیابی می کند. مسئله اصلی پژوهش، شکاف میان اهداف تقنینی و واقعیت اجرایی است؛ به رغم تصویب نهادهای جایگزین حبس از جمله خدمات عمومی رایگان، دوره مراقبت، نظام نیمه آزادی و جزای نقدی روزانه، حبس همچنان در رویه قضایی ایران مجازات مسلط باقی مانده و اهداف بازپروری قانون گذار به طور کامل محقق نشده است. هدف پژوهش، سنجش کارآمدی نهادهای جایگزین حبس در تحقق عدالت ترمیمی، کاهش آسیب های اجتماعی–اقتصادی زندان زدگی و شناسایی موانع ساختاری، فرهنگی و اجرایی در مسیر نهادینه سازی این سیاست است. روش پژوهش توصیفی–تحلیلی بوده و داده ها از طریق مطالعات اسنادی، تحلیل محتوای مواد قانونی و بررسی آمار رسمی نظام قضایی و سازمان زندان ها گردآوری شده اند. یافته ها نشان می دهد که عوامل متعددی از جمله فرهنگ حبس محور قضایی، ضعف نظارت اجرایی، کمبود زیرساخت های حمایتی و عدم اعتماد کافی قضات به کارآمدی جایگزین ها، مانع تحقق کامل اهداف بازپرورانه قانون شده اند. با این حال، شواهد تجربی نشان می دهد در مواردی که نهادهای جایگزین به طور صحیح اجرا شده اند، کاهش ۳۰ تا ۴۰ درصدی در نرخ عود به جرم و کاهش معنادار هزینه های نگهداری زندانیان حاصل شده است. نتایج پژوهش بیانگر ضرورت آموزش تخصصی قضات، توسعه زیرساخت های نظارتی، تقویت نهادهای حمایتی و فرهنگ سازی اجتماعی به منظور نهادینه سازی عدالت ترمیمی و تحقق کامل اهداف حبس زدایی است.

کلیدواژه ها:

: حبس زدایی ، عدالت ترمیمی ، مجازات های جایگزین حبس ، سیاست جنایی تقنینی.