بررسی تطبیقی دعوای تصرف عدوانی و خلع ید در نظام حقوقی ایران

حمایت از مالکیت و صیانت از تصرفات مشروع از بنیادی ترین اهداف نظام حقوقی ایران است. با وجود اشتراک ظاهری دعاوی تصرف عدوانی و خلع ید در هدف رفع تصرف غیرقانونی، این دو دعوا از نظر مبانی نظری، ارکان طرح، شیوه های اثبات و آثار حقوقی تفاوت های اساسی دارند. هدف این پژوهش تحلیل تطبیقی این دو دعوا به منظور تبیین اختلافات ساختاری و آثار عملی آن ها در فرآیند دادرسی است. این تحقیق با روش توصیفی–تحلیلی و از طریق مطالعه کتابخانه ای و بررسی قوانین مرتبط از جمله قانون مدنی، قانون آیین دادرسی مدنی و قانون مجازات اسلامی، همچنین تحلیل آرای محاکم و دکترین حقوقی انجام شده است. داده ها از منابع معتبر فقهی و حقوقی استخراج و سپس به صورت مقایسه ای تحلیل شده اند. نتایج تحقیق نشان می دهد که مبنای دعوای تصرف عدوانی، حمایت از سبق تصرف و حفظ نظم عمومی است؛ لذا اثبات مالکیت شرط طرح آن نیست و تمرکز بر احراز تصرف سابق خواهان، لحوق تصرف خوانده و عدوانی بودن آن است. در مقابل، دعوای خلع ید مبتنی بر حق مالکیت بوده و اقامه آن بدون ارائه سند معتبر یا اثبات مالکیت میسر نیست. تفاوت در ماهیت این دو دعوا موجب اختلاف در بار اثبات، هزینه دادرسی، امکان طرح دعوا به صورت کیفری یا حقوقی و نحوه اجرای احکام می شود. پژوهش حاضر نشان می دهد که تشخیص صحیح میان دو نهاد حقوقی تصرف عدوانی و خلع ید، نقش مهمی در موفقیت دعوا، تعیین مرجع صالح، کاهش هزینه های دادرسی و جلوگیری از اطاله رسیدگی دارد. در نتیجه، آشنایی دقیق قضات، وکلا و پژوهشگران حقوقی با این تفاوت ها برای کارآمدی نظام دادرسی و تضمین امنیت حقوقی ضروری است.

کلیدواژه ها:

تصرف عدوانی ، خلع ید ، حمایت از تصرف ، حمایت از مالکیت ، سبق تصرف ، دعاوی غیرمنقول ، نظام حقوقی ایران