مدل یابی ساختاری رابطه بین اعتیاد به فضای مجازی و افت تحصیلی با میانجی گری کیفیت خواب و توجه پایدار در دانش آموزان

گسترش شتابان فناوری های ارتباطی و حضور فراگیر شبکه های اجتماعی و بسترهای مجازی در زندگی روزمره دانش آموزان، الگوهای یادگیری، تعاملات اجتماعی و سلامت روانی آنان را به گونه ای عمیق دگرگون ساخته است. در کنار کارکردهای آموزشی و ارتباطی فضای مجازی، شکل گیری الگوهای مصرف افراطی و وابستگی رفتاری به این فضا به یکی از دغدغه های مهم نظام های تربیتی تبدیل شده است. پژوهش حاضر با هدف تبیین مدل یابی ساختاری رابطه بین اعتیاد به فضای مجازی و افت تحصیلی با نقش میانجی کیفیت خواب و توجه پایدار در دانش آموزان انجام شده است. این مطالعه از نوع کاربردی و از نظر روش، توصیفی همبستگی با رویکرد مدل یابی معادلات ساختاری است. چارچوب نظری پژوهش بر این فرض استوار است که استفاده افراطی از فضای مجازی از طریق تضعیف نظم زیستی خواب، کاهش تمرکز مداوم، افزایش خستگی ذهنی و اخلال در کارکردهای اجرایی، به افت عملکرد تحصیلی منتهی می شود. مرور ادبیات پژوهش نشان می دهد که اعتیاد به فضای مجازی نه تنها زمان مطالعه و مشارکت تحصیلی را کاهش می دهد، بلکه با برهم زدن ریتم شبانه روزی، افت کیفیت خواب و فرسودگی شناختی، ظرفیت توجه پایدار دانش آموزان را نیز مختل می سازد. نتایج تحلیل نظری و اسنادی بیانگر آن است که کیفیت خواب و توجه پایدار، دو ساز و کار واسطه ای اساسی در تبیین رابطه میان وابستگی به فضای مجازی و افت تحصیلی هستند. به بیان دیگر، هرچه شدت وابستگی دانش آموز به فضای مجازی بیشتر شود، احتمال اختلال خواب و کاهش تمرکز مستمر افزایش می یابد و این دو متغیر در نهایت افت تحصیلی را تشدید می کنند. یافته ها همچنین نشان می دهد که برای پیشگیری از پیامدهای تحصیلی مصرف افراطی فضای مجازی، صرف محدودسازی زمانی کافی نیست، بلکه باید بر آموزش سواد رسانه ای، ارتقای بهداشت خواب، مداخله های مدرسه محور و تقویت مهارت های خودتنظیمی شناختی تمرکز شود. این پژوهش می تواند برای مشاوران مدرسه، سیاست گذاران آموزشی و خانواده ها در طراحی برنامه های پیشگیرانه و مداخله ای سودمند باشد.