آسیب شناسی نظام رتبه بندی معلمان در آموزش و پرورش و نقش آن در انگیزش شغلی و کیفیت تدریس معلمان

پژوهش حاضر با هدف آسیب شناسی جامع نظام رتبه بندی معلمان در وزارت آموزش و پرورش و واکاوی اثرات ساختاری، رفتاری و محیطی آن بر انگیزش شغلی و شاخص های کیفیت تدریس به مرحله اجرا درآمده است. تحول بنیادین در هر ساختار آموزشی مستلزم حضور معلمان باانگیزه، ماهر و دارای احساس امنیت روانی و کرامت حرفه ای است. طرح رتبه بندی معلمان با هدف بنیادین استقرار نظام سنجش شایستگی، تفکیک معلمان بر پایه تخصص، ارتقای انگیزش درونی و در نهایت ایجاد جهش در کیفیت فرایندهای یاددهی و یادگیری تصویب شد؛ با این حال، پیاده سازی میدانی آن با چالش ها، تعارض ها و آسیب های سازمانی ژرفی روبرو گردید. این پژوهش از حیث هدف کاربردی و از منظر روش شناسی، یک مطالعه آمیخته متوالی اکتشافی مشتمل بر دو بخش کیفی پدیدارنگاری و کمی توصیفی همبستگی بر پایه مدل یابی معادلات ساختاری است. جامعه آماری در بخش کیفی شامل صاحب نظران حوزه مدیریت آموزشی، کارشناسان منابع انسانی و معلمان دارای سابقه بالای ده سال بود که با شیوه نمونه گیری هدفمند و ملاک محور به تعداد بیست و پنج نفر تا دستیابی به اشباع نظری انتخاب شدند. ابزار گردآوری داده های کیفی، مصاحبه نیمه ساختاریافته عمیق بود که بر اساس راهبرد تحلیل مضمون کدگذاری و طبقه بندی شد. جامعه آماری در بخش کمی شامل کلیه معلمان رسمی شاغل در دوره های تحصیلی ابتدایی، متوسطه اول و متوسطه دوم در سال تحصیلی ۱۴۰۲ به تعداد سی و پنج هزار نفر بود که با بهره گیری از فرمول کوکران و جدول کرجسی و مورگان، تعداد سیصد و هشتاد و چهار نفر به روش نمونه گیری تصادفی طبقه ای متناسب برگزیده شدند. ابزارهای اندازه گیری شامل پرسشنامه محقق ساخته آسیب های رتبه بندی بر اساس مدل سه شاخگی، پرسشنامه استاندارد انگیزش شغلی هاکمن و اولدهام و پرسشنامه کیفیت تدریس سراج بود که روایی محتوایی و سازه آن ها با تحلیل عاملی تاییدی و پایایی آن ها با ضریب آلفای کرونباخ به ترتیب هشتاد و هشت صدم، هشتاد و چهار صدم و نود و یک صدم به تایید رسید. برای تحلیل داده های کمی از نرم افزار آماری اسمارت پی ال اس و اس پی اس اس استفاده شد. یافته های بخش کیفی نشان داد که آسیب های رتبه بندی در سه بعد ساختاری، رفتاری و زمینه ای قابل سازماندهی است. در بعد ساختاری، معضلاتی نظیر شیوع سنجه های صوری، مدرک سازی، اختلالات سامانه ارزیابی و نقص در ملاک های سنجش عملکرد بالینی خودنمایی می کند. در بعد رفتاری، پیدایش احساس بی عدالتی سازمانی، افت انگیزش درونی، تخریب سرمایه اجتماعی و رقابت ناسالم میان معلمان شناسایی شد. در بعد زمینه ای، گره خوردن طرح با مطالبات معیشتی، نوسانات تورمی و فشارهای تبلیغاتی رسانه ای چالش ساز گردید. نتایج تحلیل مدل یابی معادلات ساختاری حاکی از آن بود که آسیب های نظام رتبه بندی تاثیری منفی و معنادار با ضریب مسیر منفی چهل و پنج صدم بر انگیزش شغلی درونی و ضریب مسیر منفی سی و هشت صدم بر ابعاد کیفیت تدریس بر جای گذاشته است. پیاده سازی شتاب زده و غیربالینی این طرح سبب شده معلمان وقت و تمرکز ذهنی خود را به جای بهبود شیوه های تدریس و ارتباط موثر با دانش آموزان، صرف جمع آوری اسناد کاغذی و پیگیری رویه های اداری نمایند که این پدیده افت کیفیت یادگیری را در مدارس دامن زده است.