نقش آموزش هنر، خلاقیت و تجربه های هنری در رشد همه جانبه دانش آموزان

رشد همه جانبه دانش آموزان مستلزم آن است که آموزش مدرسه ای از تمرکز محدود بر انتقال دانش و موفقیت در آزمون های تحصیلی فراتر رود و مجموعه ای از توانایی های شناختی، هیجانی، اجتماعی، هویتی، حرکتی و زیبایی شناختی را به صورت درهم تنیده پرورش دهد. در این میان، آموزش هنر و تجربه های هنری از آن جهت اهمیت دارند که یادگیری را از سطح دریافت منفعل اطلاعات به فرایندی تجربه محور، چندحسی، مشارکتی و آفرینشگر تبدیل می کنند. مقاله حاضر با رویکرد مروری تحلیلی، پژوهش های فارسی و داخلی مرتبط با نقش هنر در رشد دانش آموزان را در چند محور اساسی بررسی می کند و می کوشد به جای ارائه مجموعه ای از یافته های منفرد، سازوکارهای ارتباط میان آموزش هنر، خلاقیت و ابعاد مختلف رشد را تبیین کند. تحلیل مطالعات نشان می دهد که اثر آموزشی هنر را نمی توان صرفا در افزایش مهارت نقاشی، موسیقی یا نمایش خلاصه کرد؛ ارزش اصلی آن در ایجاد موقعیت هایی است که دانش آموز در آن ها ناگزیر از مشاهده، انتخاب، مقایسه، تولید معنا، آزمون و خطا، ابراز احساسات، تعامل با دیگران و بازاندیشی درباره محصول و فرایند خود می شود. شواهد موجود همچنین نشان می دهد که فعالیت های هنری، به ویژه زمانی که فرایندمحور و مشارکتی طراحی شوند، با تقویت خلاقیت، توجه و تمرکز، انعطاف ذهنی، خودآگاهی، تنظیم هیجان، همدلی، خودباوری و مهارت های ارتباطی همراه اند. در سطح یادگیری نیز هنر می تواند از طریق ایجاد پیوند میان تجربه حسی و مفهوم انتزاعی، یادگیری را معنادارتر و پایدارتر سازد و در صورت تلفیق هدفمند با سایر دروس، ظرفیت انتقال برخی مهارت های خلاقانه و شناختی را افزایش دهد. با این حال، مرور انتقادی پژوهش های داخلی نشان می دهد که بخشی از ادعاهای موجود بر مطالعات مروری، نمونه های محدود، طرح های کوتاه مدت یا پژوهش های توصیفی استوار است و هنوز برای اثبات دامنه و پایداری آثار هنر بر رشد همه جانبه، پژوهش های طولی، چندروشی و دارای سنجش انتقال یادگیری ضرورت دارد. در مجموع، شواهد موجود از این دیدگاه حمایت می کند که هنر زمانی بیشترین ارزش تربیتی را دارد که از یک «درس حاشیه ای» به «بافت یادگیری» تبدیل شود؛ با این شرط که اهداف آموزشی روشن، آزادی خلاق، نقش تسهیلگر معلم، فرصت تجربه و بازتاب، و دسترسی نسبتا برابر دانش آموزان به تجربه های هنری در طراحی مدرسه لحاظ شود.