مدرسه، خانواده و جامعه در مسیر پیشگیری از گرایش دانش آموزان به دخانیات

مصرف دخانیات یکی از مهم ترین عوامل قابل پیشگیری موثر بر سلامت انسان و جامعه است و شروع مصرف در سنین پایین می تواند احتمال تداوم آن در سال های بعد را افزایش دهد. دوران دانش آموزی دوره ای مهم در شکل گیری نگرش ها، ارزش ها، هویت، مهارت های اجتماعی و الگوهای رفتاری است؛ بنابراین مدرسه می تواند در کنار خانواده و جامعه، نقش مهمی در پیشگیری از گرایش دانش آموزان به مصرف دخانیات داشته باشد. مسئله دخانیات را نمی توان صرفا با ارائه اطلاعات درباره زیان های سیگار و قلیان حل کرد، زیرا عواملی مانند کنجکاوی، فشار همسالان، الگوهای رفتاری خانواده، دسترسی، شرایط اجتماعی، اوقات فراغت، رسانه ها و کیفیت ارتباط دانش آموز با محیط مدرسه نیز در شکل گیری نگرش و رفتار او موثرند.پژوهش حاضر با هدف بررسی نقش مدرسه، خانواده و جامعه در پیشگیری از گرایش دانش آموزان به دخانیات و ارائه یک الگوی کاربردی جامعه محور انجام شده است. روش پژوهش، مروری تحلیلی است و در تدوین آن از منابع علمی، اسناد و گزارش های معتبر در زمینه کنترل دخانیات، سلامت مدرسه و پیشگیری از رفتارهای پرخطر استفاده شده است. بررسی منابع نشان می دهد که برنامه های پیشگیرانه زمانی اثربخش تر خواهند بود که به جای تمرکز صرف بر هشدار و بیان پیامدهای منفی، بر تقویت عوامل محافظت کننده، مهارت های زندگی، تصمیم گیری سالم، ارتباط موثر خانواده و مدرسه، مشارکت دانش آموزان و استفاده از ظرفیت های جامعه تاکید داشته باشند (WHO, ۲۰۲۱; UNODC & WHO, ۲۰۱۸).در این مقاله، ضمن استفاده از برخی مطالب و راهکارهای مطرح شده در مطالعات پیشین درباره دخانیات، الگویی با عنوان «مدرسه، خانواده و جامعه» پیشنهاد شده است. در این الگو، دانش آموز صرفا دریافت کننده آموزش نیست، بلکه یکی از عناصر فعال فرایند پیشگیری محسوب می شود. خانواده با ایجاد محیط حمایتگر و الگوسازی رفتاری، مدرسه با آموزش، مشاوره و فراهم کردن فرصت مشارکت، و جامعه با در اختیار گذاشتن ظرفیت های فرهنگی، ورزشی، بهداشتی و اجتماعی در این فرایند مشارکت می کنند. همچنین طرح عملی «همیاران زندگی سالم» به عنوان یک ابتکار قابل اجرا در مدارس پیشنهاد شده است. این طرح می تواند با مشارکت داوطلبانه دانش آموزان، معلمان، مشاوران، والدین و نهادهای محلی اجرا شود. نتیجه بررسی نشان می دهد که حرکت از آموزش صرف به سوی توانمندسازی، مشارکت و ایجاد محیط سالم، می تواند چارچوب مناسبی برای پیشگیری پایدار از گرایش دانش آموزان به دخانیات فراهم کند.