اقتصاد اسلام مبانی نظری، نهادهای مالی

پرسش بنیادین این مقاله آن است که آیا «اقتصاد اسلامی» صرفا مجموعه ای از احکام فقهی است یا می تواند به مثابه یک مکتب اقتصادی منسجم و دارای قابلیت تبیین و پیش بینی مطرح شود. برای پاسخ، با روش توصیفی–تحلیلی و با تکیه بر متون بنیادین اندیشه اقتصادی اسلامی، ابتدا مبانی هستی شناختی و معرفت شناختی اقتصاد اسلامی تبیین می شود و سپس سه ستون اصلی آن — اهداف و اصول بنیادین (عدالت، استقلال، رفاه عمومی)، نظام مالکیت (ملی، خصوصی، دولتی) و حرمت ربا — به تفصیل بررسی می گردد. سپس نهادهای مالی اسلامی شامل عقود مشارکتی، مبادله ای و حمایتی تحلیل و تجربه ایران در اجرای قانون بانکداری بدون ربا (مصوب ۱۳۶۲) به عنوان مطالعه موردی مطالعه می شود. یافته های اصلی نشان می دهد که اقتصاد اسلامی در سطح نظری می تواند به مثابه یک مکتب اقتصادی در کنار سرمایه داری و سوسیالیسم تعریف شود، اما در سطح عملی چالش های جدی روش شناختی و اجرایی دارد؛ چنان که نقدهای تیمور کوران و فرد هالیدی بر «عدم انسجام، ناقص بودن و غیرعملی بودن» آن تمرکز یافته اند. در نهایت، افق های نوپدید این حوزه در عصر دیجیتال — از جمله ابزارهای مالی مبتنی بر فناوری بلاک چین — فرصت های تازه ای برای بازآفرینی نظری و عملی اقتصاد اسلامی فراهم می کند.