نقش آموزش حقوق و مسئولیت های دانش آموزی، مشارکت اجتماعی و قانون مداری در تربیت شهروند مسئول

تربیت شهروند مسئول از مهم ترین کارکردهای اجتماعی نظام آموزش و پرورش است؛ زیرا مدرسه تنها محل انتقال دانش رسمی نیست، بلکه یکی از مهم ترین فضاهای شکل گیری هویت اجتماعی، یادگیری قواعد زندگی جمعی و تمرین مسئولیت در قبال دیگران است. در این میان، آموزش حقوق و مسئولیت های دانش آموزی، تقویت مشارکت اجتماعی و پرورش قانون مداری سه مولفه به هم پیوسته ای هستند که می توانند فاصله میان «دانستن» و «عمل کردن» در حوزه شهروندی را کاهش دهند. هدف مقاله حاضر، ارائه مروری تحلیلی بر پژوهش های فارسی داخلی درباره نقش آموزش حقوق و تکالیف، محتوای برنامه درسی، نقش معلم و محیط مدرسه، مشارکت دانش آموزی و قانون مداری در فرایند تربیت شهروند مسئول است. در این مرور، شواهد پژوهشی نشان می دهد که آموزش شهروندی زمانی اثر تربیتی عمیق تری پیدا می کند که از سطح انتقال مفاهیم و قواعد فراتر رود و در تجربه های روزمره مدرسه، مناسبات معلم و دانش آموز، تصمیم گیری جمعی، مسئولیت پذیری، حل مسئله و مواجهه با مسائل واقعی اجتماعی بازتاب یابد. بررسی مطالعات تحلیل محتوای کتاب های درسی نیز نشان می دهد که مولفه های شهروندی در برنامه های درسی به صورت متوازن توزیع نشده اند و مولفه هایی همچون قانون مداری، مسئولیت پذیری، مشارکت، انتقادپذیری، رعایت حقوق دیگران و مهارت های اجتماعی در برخی پایه ها و مواد درسی حضور نابرابری دارند. از سوی دیگر، پژوهش های مربوط به مشارکت مدرسه ای بر اهمیت کیفیت و دامنه مشارکت تاکید می کنند و نشان می دهند که مشارکت واقعی با حضور نمادین دانش آموزان در فعالیت ها متفاوت است و به میزان اثرگذاری آنان بر تصمیم ها و تجربه مسئولیت بستگی دارد. شواهد موجود همچنین بر نقش الگو بودن معلم تاکید دارند؛ به گونه ای که رعایت عادلانه قواعد، احترام به حقوق دانش آموزان، گفت وگوی سازنده و استفاده از روش های مشارکتی می تواند مفاهیم شهروندی را به تجربه ای زیسته تبدیل کند. برآیند پژوهش های بررسی شده حاکی از آن است که شهروند مسئول محصول یک درس یا یک محتوای خاص نیست، بلکه حاصل هم افزایی برنامه درسی رسمی، برنامه درسی پنهان، رفتار الگویی بزرگسالان و فرصت های واقعی مشارکت است. بنابراین، مسئله بنیادی در تربیت شهروندی نه صرفا افزایش حجم آموزش حقوق و قانون، بلکه ایجاد انسجام میان دانش حقوقی، احساس مسئولیت، تجربه مشارکت و رفتار قانون مدار است.