نقش آموزش مهارت های گفت وگو، شنیدن و ابراز نظر در تقویت مشارکت دانش آموزان در مدرسه

مشارکت دانش آموزان در مدرسه صرفا به حضور فیزیکی، پاسخ گویی به پرسش های معلم یا انجام تکالیف محدود نمی شود، بلکه فرایندی چندبعدی است که در آن دانش آموز باید بتواند اندیشه خود را صورت بندی کند، به دیدگاه دیگران گوش دهد، درباره موضوعات مشترک گفت وگو کند، نظر خود را با اطمینان و رعایت قواعد تعامل بیان کند و در شکل گیری فعالیت های یادگیری و تصمیم های جمعی سهم داشته باشد. از این منظر، مهارت های گفت وگو، شنیدن و ابراز نظر را می توان از پیش شرط های مهم مشارکت معنادار در مدرسه دانست. هدف مقاله حاضر، تحلیل پیوند میان آموزش این مهارت ها و شکل گیری مشارکت فعال دانش آموزان و تبیین سازوکارهایی است که از طریق آن ها این مهارت ها می توانند حضور دانش آموز را از سطح مشارکت حداقلی به سطح مشارکت شناختی، اجتماعی و ارتباطی ارتقا دهند. تحلیل پژوهش های فارسی نشان می دهد که یادگیری مشارکتی، روش های دانش آموزمحور، آموزش تفکر انتقادی، روش های فعال تدریس و برنامه های آموزش مهارت های اجتماعی، هر یک بخشی از این رابطه را آشکار کرده اند. یافته های مطالعات نشان می دهد هنگامی که دانش آموز در موقعیت هایی قرار می گیرد که مستلزم تبادل دیدگاه، پرسشگری، کار گروهی، حل مسئله و تعامل دوسویه است، فرصت بیشتری برای تمرین زبان گفت وگو و شکل دهی به هویت مشارکت کننده پیدا می کند. در مقابل، الگوهای آموزشی مبتنی بر انتقال یک طرفه محتوا، ارزشیابی حافظه محور، ترس از اشتباه، سلطه کلامی معلم و فقدان فرصت برابر برای سخن گفتن می توانند مشارکت را به فعالیت گروه محدودی از دانش آموزان کاهش دهند. مرور پژوهش ها همچنین نشان می دهد که گفت وگو بدون شنیدن فعال به تعامل سطحی و ابراز نظر بدون قواعد گفت وگو به رقابت کلامی منجر می شود؛ بنابراین اثرگذاری آموزش مهارت های ارتباطی زمانی بیشتر است که این سه مهارت به صورت یک منظومه واحد و در بطن تجربه واقعی یادگیری آموزش داده شوند. در مجموع، شواهد پژوهشی از این برداشت حمایت می کند که مشارکت دانش آموزان بیش از آنکه صرفا محصول ویژگی شخصی یا علاقه آنان باشد، به کیفیت فرصت های ارتباطی، طراحی فعالیت های یادگیری و فضای تعاملی مدرسه وابسته است. بر این اساس، آموزش گفت وگو، شنیدن و ابراز نظر باید از یک مهارت جانبی به بخشی از تجربه روزمره یادگیری و تربیت اجتماعی دانش آموز تبدیل شود.