نقش سواد تصمیم گیری، شناخت پیامدها و مسئولیت پذیری در شکل گیری رفتارهای سازنده دانش آموزان

رفتارهای سازنده دانش آموزان حاصل یک ویژگی منفرد یا صرفا نتیجه رعایت مقررات مدرسه نیست، بلکه برآیند تعامل مجموعه ای از ظرفیت های شناختی، هیجانی و اجتماعی است که به دانش آموز امکان می دهد در موقعیت های واقعی، میان گزینه های مختلف انتخاب کند، پیامدهای احتمالی انتخاب خود را بسنجد و نسبت به نتیجه رفتار خویش پاسخگو باشد. در این میان، سواد تصمیم گیری، شناخت پیامدها و مسئولیت پذیری سه مولفه به هم پیوسته ای هستند که می توانند فاصله میان «دانستن رفتار درست» و «عمل کردن بر اساس آن» را کاهش دهند. هدف مقاله حاضر، تحلیل ارتباط این سه مولفه با شکل گیری رفتارهای سازنده در دانش آموزان و تبیین سازوکارهایی است که از طریق آنها آموزش مدرسه ای می تواند ظرفیت تصمیم گیری مسئولانه را به رفتار واقعی تبدیل کند. مرور تحلیلی پژوهش های داخلی نشان می دهد که آموزش مهارت های خودتنظیمی، تفکر انتقادی، مهارت های اجتماعی و مهارت های زندگی، هنگامی که از سطح انتقال اطلاعات فراتر رفته و با موقعیت های واقعی انتخاب، تمرین ارزیابی پیامدها و فرصت پذیرش مسئولیت همراه شود، آثار گسترده تری بر رفتار و مشارکت دانش آموزان ایجاد می کند. شواهد پژوهشی همچنین نشان می دهد که خودتنظیمی نقش مهمی در پیوند میان شناخت و عمل دارد؛ زیرا دانش آموز برای تصمیم گیری مسئولانه نه تنها باید پیامدهای یک انتخاب را بشناسد، بلکه باید بتواند تکانه، هیجان، فشار همسالان و ترجیح منافع فوری را نیز مدیریت کند. از سوی دیگر، مسئولیت پذیری هنگامی پایدار می شود که دانش آموز پیامد رفتار را صرفا به عنوان مجازات یا پاداش بیرونی تجربه نکند، بلکه رابطه میان انتخاب، اثر آن بر خود و دیگران و ضرورت اصلاح خطا را درک کند. یافته های مرور حاضر همچنین نشان می دهد که مدرسه و معلم، تنها انتقال دهنده این مهارت ها نیستند، بلکه از طریق شیوه مدیریت کلاس، واگذاری نقش، یادگیری مشارکتی، بازخورد و فراهم کردن فرصت انتخاب، به طور مستقیم در ساختن زمینه رفتار مسئولانه نقش دارند. بر این اساس، شکل گیری رفتارهای سازنده را باید فرایندی تدریجی و یکپارچه دانست که در آن آگاهی تصمیم گیری، آینده نگری نسبت به پیامدها، خودتنظیمی، تجربه مشارکت و پذیرش مسئولیت در یک زنجیره تربیتی قرار می گیرند. نتیجه نهایی مرور نشان می دهد که سیاست ها و برنامه های تربیتی زمانی اثربخش تر خواهند بود که از آموزش منفصل مهارت ها فاصله گرفته و به سمت تجربه های واقعی و مستمر تصمیم گیری، حل مسئله، گفت وگوی اخلاقی، مشارکت اجتماعی و بازاندیشی درباره پیامدهای رفتار حرکت کنند.