بررسی رابطه سبک های مدیریت مدرسه با انگیزه و پیشرفت تحصیلی دانش آموزان

پژوهش حاضر با هدف بررسی رابطه سبک های مدیریت مدرسه با انگیزه و پیشرفت تحصیلی دانش آموزان انجام شده است. سبک مدیریت مدرسه به عنوان الگوی نسبتا پایدار رفتارها، تصمیمات و نگرش های مدیر در اداره امور مدرسه، یکی از مهم ترین عوامل تعیین کننده کیفیت محیط یادگیری، رضایت شغلی معلمان، جو روانی-اجتماعی مدرسه و در نهایت انگیزه و پیشرفت تحصیلی دانش آموزان است. مدیر مدرسه به عنوان رهبر آموزشی، نقشی چندوجهی ایفا می کند: او هم زمان برنامه ریز، سازمان دهنده، هماهنگ کننده، نظارت کننده، حامی معلمان، مشوق دانش آموزان، و رابط میان مدرسه و جامعه است. سبک مدیریتی که مدیر اتخاذ می کند، تعیین می کند که آیا مدرسه به محیطی پویا، مشارکتی و انگیزه بخش تبدیل می شود یا به فضایی راکد، بوروکراتیک و بی روح که در آن نه معلمان انگیزه تدریس دارند و نه دانش آموزان اشتیاق یادگیری. بر اساس مدل های نظری مدیریت آموزشی، سه سبک اصلی مدیریت مدرسه قابل شناسایی است: سبک «تحول آفرین» که بر الهام بخشی، چشم انداز مشترک، توجه فردی به نیازهای معلمان و دانش آموزان، و تحریک فکری تاکید دارد؛ سبک «تعاملی» یا «تبادلی» که بر مبادله پاداش در قبال عملکرد، نظارت بر انطباق با قوانین، و مدیریت مبتنی بر استثنا تمرکز دارد؛ و سبک «عدم مداخله گر» یا «آزادگذار» که در آن مدیر از هرگونه مداخله، تصمیم گیری و نظارت اجتناب می کند. این پژوهش با رویکرد آمیخته اکتشافی در دو مرحله کیفی و کمی اجرا گردید. در مرحله کیفی، با استفاده از روش پدیدارشناسی توصیفی، تجارب زیسته ۱۸ معلم، ۱۰ مدیر مدرسه، و ۲۰ دانش آموز از طریق مصاحبه های نیمه ساختاریافته عمیق واکاوی شد. در مرحله کمی، با روش توصیفی-همبستگی و با استفاده از مدل سازی معادلات ساختاری، ۴۸۰ دانش آموز (۲۴۰ دختر و ۲۴۰ پسر) و ۱۲۰ معلم از ۲۴ مدرسه در شهرهای تهران و کرج با روش نمونه گیری خوشه ای چندمرحله ای انتخاب و با پرسشنامه های استاندارد مورد مطالعه قرار گرفتند. ابزارهای گردآوری داده شامل پرسشنامه سبک های مدیریت مدرسه (محقق ساخته با ۳۶ گویه در سه سبک تحول آفرین، تعاملی و عدم مداخله گر)، پرسشنامه انگیزه تحصیلی والرند و همکاران (۱۹۹۲) با ۲۸ گویه در سه مولفه انگیزه درونی، انگیزه بیرونی و بی انگیزگی، و پرسشنامه پیشرفت تحصیلی (محقق ساخته با ۲۰ گویه در دو مولفه خودارزیابی پیشرفت و معدل واقعی) بود. روایی ابزارها با تحلیل عاملی تاییدی و پایایی با آلفای کرونباخ (سبک های مدیریت: ۹۰/۰، انگیزه تحصیلی: ۸۸/۰، پیشرفت تحصیلی: ۸۵/۰) تایید شد. تحلیل داده ها با روش تحلیل مضمون در بخش کیفی و مدل سازی معادلات ساختاری در بخش کمی انجام گردید. یافته های کیفی به شناسایی پنج مضمون اصلی شامل «مدیر به مثابه معمار جو مدرسه»، «رهبری تحول آفرین: الهام بخشی و توانمندسازی»، «مدیریت تعاملی: پاداش در برابر عملکرد»، «مدیریت عدم مداخله گر: رهاشدگی و بی هدفی» و «چالش های مدیریت مدرسه در بستر ایران» منجر گردید. نتایج کمی نشان داد که سبک مدیریت تحول آفرین با انگیزه تحصیلی (۵۴/۰=β) و پیشرفت تحصیلی (۴۸/۰=β) رابطه مثبت و معنادار دارد. سبک مدیریت تعاملی با انگیزه تحصیلی (۲۸/۰=β) و پیشرفت تحصیلی (۲۲/۰=β) رابطه مثبت اما ضعیف تری نشان داد. سبک مدیریت عدم مداخله گر با انگیزه تحصیلی (۳۴/۰-=β) و پیشرفت تحصیلی (۲۸/۰-=β) رابطه منفی و معنادار داشت. تحلیل مسیرها نشان داد که انگیزه تحصیلی، نقش میانجی در رابطه میان سبک های مدیریت مدرسه و پیشرفت تحصیلی ایفا می کند. مدل نهایی ۴۲ درصد از واریانس انگیزه تحصیلی و ۳۶ درصد از واریانس پیشرفت تحصیلی را تبیین کرد. این پژوهش یک مدل مفهومی برای تبیین سازوکارهای تاثیر سبک های مدیریت مدرسه بر انگیزه و پیشرفت تحصیلی ارائه می دهد و پیشنهاد می کند که برنامه های توسعه حرفه ای مدیران بر تقویت سبک تحول آفرین متمرکز شود.

کلیدواژه ها:

سبک های مدیریت مدرسه ، مدیریت تحول آفرین ، مدیریت تعاملی ، مدیریت عدم مداخله گر ، انگیزه تحصیلی ، پیشرفت تحصیلی ، رهبری آموزشی